{"service":"corpus","corpus":"gutenberg","source":"Project Gutenberg","license":"Public domain (per item)","record":{"id":"79859","title":"Het labyrint der wereld en het paradijs des harten","text":"The Project Gutenberg eBook of Het labyrint der wereld en het paradijs des harten\n    \nThis eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and\nmost other parts of the world at no cost and with almost no restrictions\nwhatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms\nof the Project Gutenberg License included with this eBook or online\nat www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,\nyou will have to check the laws of the country where you are located\nbefore using this eBook.\n\nTitle: Het labyrint der wereld en het paradijs des harten\n\nAuthor: Jan Amos Comenius\n\nTranslator: Rutger Adolph Benthem Oosterhuis\n\n\n        \nRelease date: October 25, 2026 [eBook #79859]\n\nLanguage: Dutch\n\nOriginal publication: Utrecht: Kemink & Zoon, 1926\n\nOther information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/79859\n\nCredits: Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net for Project Gutenberg\n\n\n*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HET LABYRINT DER WERELD EN HET PARADIJS DES HARTEN ***\n\n\n\n\n\n                      LABYRINT SVĚTA A RÁJ SRDCE.\n\n\n                      Uit het Tsjechisch vertaald\n                       en van verklaringen en een\n                        naschrift voorzien door\n                          R. A. B. OOSTERHUIS.\n\n\n\n\n\n\n\n\n                        HET LABYRINT DER WERELD\n                                   EN\n                        HET PARADIJS DES HARTEN\n\n                                 DAT IS\n\n             EENE HELDERE BESCHRIJVING, HOE IN DEZE WERELD\n             EN AL HARE AANGELEGENHEDEN NIETS HEERSCHT DAN\n              DWALING EN VERWARRING, ONZEKERHEID EN NOOD,\n               LEUGEN EN BEDROG, ANGST EN ELLENDE, EN TEN\n               LAATSTE AFKEER VAN ALLES EN VERTWIJFELING;\n                MAAR HOE HIJ, DIE ZICH MET GOD DEN HEER\n                  ALLEEN IN DE WOONSTEDE ZIJNS HARTEN\n                     BINNENSLUIT, ZELF TOT WAREN EN\n                      VOLLEN VREDE DES GEMOEDS EN\n                          TOT BLIJDSCHAP KOMT,\n\n\n                                  DOOR\n\n                           JAN AMOS COMENIUS.\n\n\n                     UTRECHT.—KEMINK & ZOON.—1926.\n\n\n\n\n\n\n\n\n                        Prediker I : 14.\n\n    Ik zag alle de werken aan, die onder de zon geschieden:—en zie, \n    het was al ijdelheid en kwelling des geestes.\n\n\n        I, liber, in lucem rigidi secure Catonis,\n          I Labyrinthaeis currere docte viis.\n        Cumque ibis curresque viis, dic: op time Lector\n          Ex me Supremum non nisi disce Bonum [1].\n\n                                        M. Georg. Colsinius [2]\n\n\n\n\n\n\n\n\n    Den Doorluchtigsten en in waarheid Edelgeboren Heer, \n    Heer KAREL, baron van ŽEROTIN den Oudere etc., \n    stadhouder [3] van Moravië, zijn genadigsten Heer [4].\n\n\nIn dezen uitermate stormachtigen en onrustigen tijd zou ik den moed\nniet hebben, zelfs met dezen brief, laat staan met de opdracht van\neenig geschrift Uwe Doorluchtigheid, Doorluchtigste Heer, lastig te\nvallen, indien hij niet juist tot die soort behoorde, welke ten doel\nheeft den geest te verfrisschen en in God berusting te doen vinden. Ik\nwil het duidelijker uiteenzetten. Aangezien het mij, die in mijn\ngedwongen lediggang in dit toevluchtsoord van de zorgen van mijn ambt\nontheven ben, niet paste en evenmin behaagde, geheel werkeloos te zijn,\nbegon ik in de laatste maanden onder anderen over de ijdelheid der\nwereld na te denken, (waartoe zich de gelegenheid van alle kanten\naanbood), tot dit werk, dat ik hier Uwe Doorluchtigheid overgeef, onder\nmijn handen ontstaan is. Het eerste deel daarvan schildert het ijdele\nspel der wereld, hoe zij zich vol ijver, overal slechts met nietige\ndingen bezighoudt en hoe alles ten slotte jammerlijk eindigt in tranen\nof spot. Het tweede deel beschrijft deels in vrijen, deels in\nallegorischen vorm het ware en duurzame geluk der kinderen Gods: hoe\nzalig zij zijn, die zich van deze wereld en haar wereldsche dingen\nafgewend hebben en God alleen nog aanhangen, ja, zich volkomen met Hem\nvereenigd hebben. Ik ben mij hiervan wel bewust, dat hetgeen ik in het\nlicht gesteld heb, slechts een begin, dus nog niet volmaakt is. Want de\nstof is, zooals ik zei, overrijk en wel geschikt, het verstand te\nscherpen en de tong te oefenen, zoodat zij, door altijd nieuwe\nvindingen, tot in het oneindige zoude kunnen worden vermeerderd. Doch,\nwat de waarde van mijn werk ook moge wezen, ik wenschte het samen te\nlezen uit den inhoud van losse papieren en dien Uwe Doorluchtigheid aan\nte bieden. Met welk doel, mag ik nu nog niet ronduit zeggen; doch Uwe\nDoorluchtigheid zal het reeds met haar aangeboren scherpzinnigheid\nonder het lezen raden, of er zal zich ter verklaring wel een andere\ngelegenheid voordoen. Slechts dit eene merk ik even op, dat ik het niet\nvoor ongepast gehouden heb, een dergelijk werk een man aan te bieden,\ndie, nadat hij duizend keeren de stroomingen en den golfslag van de\nlevenszee heeft leeren kennen, toch in den veiligen haven van een\nzuiver geweten rust heeft gevonden. Nu heb ik niets anders meer te\nwenschen, dan dat Uwe Doorluchtigheid, veilig voor de aanvechtingen van\nwereld en duivel, een zijn Christus welgevallig leven moge leiden en\nmet gejubel in het hart een leven te gemoet zien, dat op deze ellende\nvolgt en Uwe Doorluchtigheid ook met het volste recht ten deel vallen\nzal. Intusschen bestiere, verheffe, trooste, sterke ons de gezegende\nGeest van den eeuwigen Erbarmer, onzen God. Amen.\n\n\n                        de aan Uwe Doorluchtigheid\n                                toegewijde dienaar\n\n                                        J. A. COMENIUS.\n\n\nGeschreven te Klopot, den 13en December 1623.\n\n\n\n\n\n\n\n\nAAN DEN LEZER,\n\n\nElk schepsel, zelfs het redelooze, heeft de neiging in die dingen,\nwelke aangenaam zijn en gemak opleveren, behagen te scheppen en ze te\nbegeeren; dit is in het bijzonder met den mensch het geval, in wien de\naangeboren gave van het verstand de begeerte naar het goede en\naangename opwekt en dit niet alleen, maar hem er ook toe brengt een\ngrooter welgevallen daarin te vinden en des te ijveriger te streven\nnaar wat beter, aangenamer en gemakkelijker is. Bijgevolg is door de\nwijzen sinds langen tijd de vraag gesteld, waar het hoogste goed\n(summum bonum) te vinden is, het goed, dat de menschelijke begeerte zou\nkunnen beteugelen, en waarin het bestaat; ik bedoel daarmede, dat,\nwanneer een mensch dit hoogste goed in zijn gemoed bereikt heeft, hij\nhierin rust zou kunnen en moeten vinden, daar hem verder niets meer te\nwenschen overblijft.\n\n2. Als wij nu de moeite nemen, nauwlettender toe te zien, dan bemerken\nwij, dat niet alleen de philosofen deze vraag gesteld en ijverig\ngepoogd hebben en nog pogen, ze op te lossen, maar dat in het algemeen\nde gedachten van een ieder mensch er op gericht zijn te ontdekken, waar\nen hoe de volmaaktste vreugde te verkrijgen zou zijn; en dan vindt men,\ndat bijna alle menschen zich zelf ontvlieden en datgene, waarmede zij\nhet verlangen van hun hart zouden kunnen stillen en bevredigen, in de\nbuitenwereld en haar beslommeringen zoeken: de een in have en goed, de\nander in genoegens en wellust, een derde in eer en roem, een vierde in\nkunst en wetenschap, nog een ander in vroolijk gezelschap enz., en dat\nper slot van rekening allen hun blik op dingen richten, die buiten hen\nzelf gelegen zijn en daarin hun heil zoeken.\n\n3. Doch dat zij het daarin niet vinden, betuigt Salomo, de wijste der\nmenschen, die, eveneens den vrede zijner ziel zoekende, nadat hij de\ngeheele wereld reeds doorreisd en doorschouwd had, ten laatste toch\nbekennen moest: „Daarom haatte ik dit leven; want dit werk docht mij\nkwaad dat onder de zon geschiedt, want het is al ijdelheid en kwelling\ndes geestes” (Prediker 2 : 17). De ware zielevrede, verklaarde hij, na\ndien ten slotte zelf gevonden te hebben, bestaat daarin, dat de mensch\nde wereld late varen, zich alleen om God bekommere, Hem vreeze en Zijn\ngeboden onderhoude. „Want,” voegde hij er aan toe, „daarop alleen komt\nalles aan” (Prediker 12 : 13 [5]).—Ook David komt tot dezelfde slotsom,\ndat hij de gelukkigste mensch is, die de wereld uit zijn oogen en\ngedachteleven verdrijft, zich enkel aan God vasthoudt, Hem tot zijn\neeuwig deel verkiest en in zijn hart met Hem woning maakt (Psalm 73).\n\n4. Geloofd zij God, die in Zijn barmhartigheid ook mij de oogen heeft\ngeopend, zoodat ik geleerd heb, de veelvormige ijdelheid en het\nerbarmelijke bedrog, dat zich overal onder den uiterlijken glans dezer\nprachtige wereld verbergt, te doorgronden en mijn zielevrede en\nzieleheil ergens anders te zoeken. Doch om mijzelf dit duidelijker voor\noogen te stellen, alsook om anderen daarop te wijzen, besloot ik, dezen\nzwerftocht of pelgrimsreis door de wereld te beschrijven en heb in dit\nboekje in zeker opzicht een schets gegeven van al de avontuurlijke\ndingen, die zich in mijn leven voordeden, of waarvan ik tenminste\ngetuige was, en hoe ik dan ten slotte den zoo vurig verwachten en in de\nwereld vergeefs gezochten troost gevonden heb. Of ik dit alles met veel\nof weinig talent geschilderd heb, is mij onverschillig; God geve\nslechts, dat ik het mij en mijn medemenschen tot nut en voordeel heb\ngedaan.\n\n5. Hetgeen gij, lieve lezer, nu lezen zult, is geen dichtwerk, ofschoon\nhet daarop gelijkt [6]. Het zijn ware gebeurtenissen, zooals gij,\nindien gij ze slechts recht verstaat, wel zelf zult inzien, in het\nbijzonder, wanneer gij eenige kennis hebt van de voorvallen uit mijn\nleven. Want ik heb hier voor het grootste deel gebeurtenissen\ngeschilderd, die zich in mijn niet al te lange leven reeds voorgedaan\nhebben, die anderen overkomen zijn, of ook eenige, van welke ik door\nanderen kennis verkregen heb. Ondertusschen heb ik toch geenszins al\nhetgeen ik meegemaakt heb, aangeroerd, deels uit een zeker\nschaamtegevoel, deels, wijl ik niet inzag, waarom het verhaal daarvan\nanderen profijtelijk zou kunnen zijn.\n\n6. Mijn gidsen en die van alle menschen, die tastend in de wereld\nronddwalen zijn in werkelijkheid twee in getal: de Driestheid, die\nalles doorsnuffelt, en het ingewortelde Vooroordeel, dat aan de\ndrogbeelden der wereld den schijn van waarheid verleent.—Wie hen met\nhet oordeel van zijn verstand volgen wil, zal evenals ik de\nerbarmelijke afdwalingen van zijn geslacht inzien. En komt de wereld\nhem daarbij anders voor, laat hij dan weten, dat hij den bril van het\nalgemeen bedrog op zijn neus draagt, waardoor hij steeds van alles het\ntegendeel ziet.\n\n7. Wat nu de beschouwing van het vreugdevolle leven der aan God gewijde\nzielen betreft, deze is meer met de pen der verbeelding geschreven [7];\nook wil ik den lezer niet doen gelooven, dat dit leven bij alle\nuitverkorenen volkomen en in zijn geheel tot werkelijkheid geworden is.\nToch ontbreekt het God gewisselijk ook niet aan zulke fijnbesnaarde\nzielen en ieder Christen, wiens vroomheid oprecht is, zal het zich, als\nhij dit boekje leest, ten plicht rekenen naar denzelfden graad van\nvolkomenheid ook voor zich zelf te streven.—Dat het u welga, lieve\nchristen, en moge de Heilige Geest, de leidsman van het licht, u beter\ndan het mijn zwakken krachten mogelijk was, leeren, hoe ijdel deze\nwereld is en welke heerlijkheid en zalige vreugde den met God\nvereenigden zielen van de uitverkorenen wachten. AMEN.\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK I.\n\nDE BEWEEGREDENEN VAN MIJN PELGRIMSTOCHT DOOR DE WERELD.\n\n\nToen ik den leeftijd had bereikt, waarop het verschil tusschen goed en\nkwaad het menschelijk verstand begint duidelijk te worden, en de\nverschillende standen, rangen en beroepen, de bezigheden en oogmerken\nder menschen zag, waarop zij zich toeleggen, scheen het mij een\ndringende noodzakelijkheid, rijpelijk te overwegen, bij welke groep\nmenschen ik mij zou aansluiten en aan welke goede zaak ik mijn leven\nzou wijden.\n\n\n\n        Wankelmoedigheid van den geest.\n\n2. Nadat ik hierover veel en dikwijls had nagedacht en met mijn\nverstand ijverig was te rade gegaan, kwam ik ten slotte tot de\novertuiging, dat ik het meeste genoegen zou vinden in een levenswijze,\nwaarin zoo weinig mogelijk moeiten en zorgen en zoo veel mogelijk\ngemak, vrede en blijmoedigheid te vinden zou zijn.\n\n3. Maar dan scheen het mij weder moeilijk tot het inzicht te komen,\nwelk beroep met een dergelijke levenswijze zou strooken; ook wist ik\nniet, wien ik hierover met goed gevolg zou kunnen raadplegen, afgezien\nnog daarvan, dat ik dit niet eens zoo bijzonder wenschelijk vond, daar\nik van meening was, dat ieder mij zijn werkkring zou aanprijzen. Geheel\nzelfstandig en in overijling durfde ik niets aangrijpen, daar ik\nvreesde mis te tasten.\n\n4. Toch, ik beken het, ben ik begonnen heimelijk eerst een zaak aan te\nvatten en toen nog een tweede en derde, maar elk van deze drie liet ik\ndadelijk weer varen, zoodra ik bespeurde, dat mijn moeite (zooals het\nmij toescheen) vergeefsch was. Ondertusschen vreesde ik, dat mijn\nonstandvastigheid mij tot schande zou brengen; dus wist ik niet, wat te\ndoen.\n\n5. Toen ik mijzelf hiermede heimelijk genoeg gekweld en het hoofd\ngebroken had, kwam ik tot het besluit, eerst alle menschelijke dingen,\ndie onder de zon zijn, in oogenschouw te nemen en pas daarna, wanneer\nik het eene ding wijselijk met het andere zou hebben vergeleken, een\nbepaald beroep te kiezen en mijn zaken zoo keurig te regelen, dat ik in\nde wereld een tevreden leven zou kunnen leiden.\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK II.\n\nDE PELGRIM VERKRIJGT OVERALBIJ ALS GIDS.\n\n\nZoo trok ik dan uit eigen beweging er op uit en begon rond te zien, al\noverwegende, waar en hoe ik zou aanvangen.—In dat oogenblik treedt\nplotseling, zonder dat ik weet, vanwaar hij komt, een mensch op mij\ntoe. Hij had een vasten gang, een vlug en knap uiterlijk en was rad van\ntong en het scheen mij toe, dat zijn knieën, zijn oogen en zijn tong\nalle als op rolletjes liepen. Hij wendde zich belangstellend tot mij en\nvroeg, vanwaar ik kwam en waarheen ik van plan was te gaan. Ik zeide,\ndat ik zoo juist mijn huis verlaten had, en nu voornemens was door de\nwereld te zwerven en eenige ervaring op te doen.\n\n\n\n        De wereld is een doolhof.\n\n2. Hij prees mij om dit oogmerk en sprak: „Maar waar is dan wel uw\ngids?”—Ik antwoordde: „ik heb er geen; ik verlaat mij op God en mijn\noogen, vertrouwende, dat zij mij op geen dwaalweg zullen leiden.”\n\n„Dan zult gij niets bereiken,” zeide hij; „is u wel eens iets ter oore\ngekomen van het labyrint van Creta?”—„Ik heb er wel eens iets van\ngehoord,” zei ik.—„Het was een wereldwonder,” verklaarde hij, „een\ngebouw, dat uit zoovele kamers, kleine ruimten en gangen bestond, dat\nhij, die zich zonder gids daarin waagde, steeds her- en derwaarts ging\nen dwaalde, doch nooit een uitgang vond.—Maar dat beteekent nog niets\nbij de wijze, waarop de doolhof der wereld, vooral in deze tijden, is\ningericht. Ik raad u—geloof mij als man van ervaring—verstout u niet\nalleen daarbinnen te gaan.”\n\n\n\n        Beschrijving van iemand, die onbeschaamd was.\n\n3. „Waar zal ik dan zulk een gids vinden?” vroeg ik.—Hij antwoordde\nmij: „ik zelf ben aangewezen om hen, die iets begeeren te zien en te\nervaren, als gids te begeleiden en hun alles te wijzen, wat er slechts\nte zien is; daarom ben ik u ook tegemoet gekomen.”—In mijn verwondering\nriep ik uit: „wie zijt gij, mijn vriend?”—Hij antwoordde: „Mijn naam is\nAlweter en ik draag den bijnaam Overalbij. Ik trek de geheele wereld\ndoor, gluur in alle hoeken en vorsch de woorden en daden van een ieder\nmensch uit; ik aanschouw alles, wat zichtbaar is; ik spoor alles, wat\nverborgen is, op en onthul het. Kortom, zonder mij mag niets\ngeschieden, het is mijn plicht over alles een wakend oog te houden; en\nwanneer gij met mij medegaat, zal ik u op vele heimelijke plaatsen\nbrengen, waarheen gij zonder mij nooit den weg zoudt hebben gevonden.”\n\n4. Bij het hooren dezer rede ving ik aan mij innerlijk te verheugen van\nblijdschap, dat ik zulk een voortreffelijken gids gevonden had en ik\nverzocht hem moeite noch arbeid bij zijn geleide door de wereld te\nsparen. Hij antwoordde: „evengoed als ik anderen in deze aangelegenheid\ngaarne van dienst ben, wil ik dit ook u zijn.” Toen greep hij mijn hand\nen riep: „Laten wij gaan.” Zoo gingen wij dan en ik zeide: „Wel, gaarne\nwil ik zien, hoe het met ’s werelds beloop gesteld is en ook\nonderzoeken, of in haar iets gevonden wordt, waarop een mensch zich\nveilig kan verlaten.” Toen mijn makker deze woorden hoorde, bleef hij\nstaan en sprak: „Vriend, indien gij u niet met het voornemen op reis\nbegeeft om genoegen te nemen met de dingen, die gij zult zien, maar met\nuw verstand daarover een oordeel wilt vellen, dan weet ik niet, of Hare\nMajesteit, onze koningin, daarmede tevreden zal zijn.”\n\n\n\n        De IJdelheid is de koningin der wereld.\n\n5. „Wie is dan wel uw koningin?” vroeg ik. Hij antwoordde: „Zij, die de\ngeheele wereld en haar beloop van den beginne tot het einde bestuurt;\nzij heet Wijsheid, ofschoon eenige waanwijzen haar IJdelheid noemen.\nDaarom raad ik u, nu het nog tijd is, om niet in haarklooverij te\nvervallen, als wij daar zullen gaan rondzien; anders zoudt gij\ngemakkelijk een pak slaag kunnen oploopen, zelfs al sta ik vlak naast\nu.”\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK III.\n\nDE VERBLINDING SLUIT ZICH AAN.\n\n\nTerwijl hij zoo met mij spreekt, kijk, daar sluipt van ter zijde iemand\nop ons toe; ik kon niet uitmaken, of het een man of een vrouw was (want\nhet wezen was wonderbaarlijk vermomd en iets, dat op nevel leek, omgaf\nhet) en roept: „Overalbij, waarheen spoedt gij u met dien man?”—„In de\nwereld breng ik hem (zeide hij), hij is begeerig haar te aanschouwen.”\n\n2. „En waarom zonder mij?” liet gene zich weder hooren, „gij weet toch,\ndat het uw plicht is de pelgrims te geleiden; doch het is mijn taak hun\nalles aan te wijzen, wat er te zien is.—Want het is niet de wil van\nHare Majesteit de koningin, dat iemand, die haar rijk betreedt, naar\neigen goeddunken, hetgeen hij ziet en hoort uitlegt en zijn\nwaanwijsheid daarover lucht geeft,—zij wenscht slechts, dat hem alle\ndingen meegedeeld worden met de doeleinden, waartoe zij bestaan, en dat\nhij zich met deze kennis tevreden stelle.”\n\nOveralbij antwoordde: „Zoo onbescheiden zal toch wel niemand zijn, dat\nhij zich niet, zooals alle anderen, met onze instellingen zou tevreden\nstellen? Doch ik vermoed, dat deze hier een toom zal noodig hebben.\nGoed, kom maar mee!” Zoo sloot zich de onbekende bij ons aan en wij\ngingen op stap.\n\n\n\n        De gewoonte der dingen leidt tot Verblinding der wereld.\n\n3. Eensklaps schoot mij de gedachte te binnen: „God helpe mij, had ik\nmij maar niet laten overhalen hier heen te gaan! Zij beraadslagen met\nelkander over een soort toom, dat zij mij in den mond willen leggen.”\nIk zei daarop tot den nieuwen metgezel: „Vriend, neem mijn verzoek niet\nkwalijk, doch gaarne zou ik ook uw naam weten.” Hij gaf ten antwoord:\n„Ik ben de tolk der Wijsheid, de koningin der wereld, en heb van haar\nde opdracht ontvangen, om een ieder te leeren, hoe men de dingen der\nwereld moet verstaan. Daarom prent ik—gij zult dit op uw zwerftocht\ndoor de wereld zien—oud en jong, van hooge of lage geboorte, onwetend\nof geleerd, kortom den geest van allen in, wat tot de ware\nwereldwijsheid behoort; ik ben het, die hen vroolijk en blijmoedig\nmaak, terwijl zonder mijn hulp zelfs koningen, vorsten, heeren en alle\nandere voorname menschen in de zeldzaamste moeilijkheden zouden\nverkeeren en hun dagen in treurigheid op de wereld zouden slijten.”\n\n4. Daarop voegde ik hem toe: „Indien alles waar is, wat gij zegt, mijn\nbeste vriend, is het een geluk voor mij, dat God mij u als leidsman\ngaf.—Want ik begeef mij in de wereld met het doel, datgene te zoeken,\nwat daarin het veiligst en aangenaamst is en dat aan te vatten; nu ik\nin u zulk een voortreffelijken raadgever heb, zal ik gemakkelijker een\nkeuze kunnen doen.”—„Twijfel daaraan niet,” zeide hij, „want ofschoon\ngij in ons rijk alles bijzonder goed geordend en allen in de beste luim\nzult vinden en begrijpen zult, dat het daarin allen gehoorzamen\nonderdanen van onze koningin wel goed kan gaan, zoo is het daarom toch\nniet minder waar, dat bepaalde beroepen en bedrijven meer gemak en\nvrijheid geven dan andere.—Het zal u vrijstaan, naar eigen begeeren uw\nkeus te doen. Ik zal u echter alles grondig uitleggen.” Ik vroeg: „met\nwelken naam noemen de menschen u?” en ontving als antwoord: „Mijn naam\nis de Verblinding.”\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK IV.\n\nDE PELGRIM ONTVANGT EEN TOOM EN EEN BRIL.\n\n\nToen ik dit hoorde, was ik een en al ontsteltenis over mijn\nzonderlingen makker, en dacht: tot mijn ongeluk kreeg ik hem tot\nmetgezel.—De eerste (zoo overlegde ik bij mij zelven) heeft van een\nsoort toom gesproken; de tweede heette Verblinding; zijn koningin heeft\nhij met den naam IJdelheid aangeduid (ofschoon ik vermoed, dat hij zich\ndit woord onvoorzichtig liet ontvallen); wat moet dat alles beteekenen?\n\n2. En terwijl ik daar zoo zwijgend en met neergeslagen oogen liep en\nmij onwillig voortbewoog, sprak Alweter: „Ei, wispelturig mensch, ik\ngeloof haast, dat gij lust hebt terug te keeren!” En eer ik nog een\nantwoord kon geven, had hij mij om den hals een soort toom geworpen,\nwaarvan het gebit mij terstond in den mond gleed. Vervolgens zeide hij:\n„Nu zult gij wel gewillig uw eenmaal begonnen weg vervolgen.”\n\n\n\n        De toom der nieuwsgierigheid.\n\n3. Ik bekeek nu dezen toom eens nader en merkte op, dat hij van de\nriemen van Nieuwsgierigheid was aaneengenaaid, terwijl het gebit uit\nhet ijzer van halsstarrige voornemens was gesmeed; ik begreep, dat het\nmij voortaan niet meer zou vrijstaan, zooals vroeger, de wereld van\neigen standpunt te beschouwen, maar dat mijn vluchtige en\nonverzadelijke geest mij met geweld zou voortsleepen.\n\n\n\n        De bril der Verblinding.\n\n4. Intusschen liet van de andere zijde de tweede gids zich hooren: „en\nik schenk u dezen bril, door welken gij voortaan de wereld zult\nbezien”; tegelijk zette hij mij den bril op den neus. Dadelijk zag ik\ner alles anders door dan te voren, want hij had deze bepaalde\neigenschap (waarvan ik naderhand nog dikwijls gelegenheid had mij te\novertuigen), dat voor hem, die er door zag, een verwijderd voorwerp\ndichtbij, een nabijzijnd veraf, een klein voorwerp groot, een groot\nklein scheen te zijn. Een leelijk voorwerp leek er schoon door, een\nschoon leelijk, een zwart scheen wit en een wit scheen zwart te zijn.\nEn ik begreep, dat zoo iemand niet tevergeefs Verblinding heet, die\nzulke brillen weet te vervaardigen en den menschen op te zetten.\n\n\n\n        Samengesteld uit Vooroordeel en Gewoonte.\n\n5. De brilleglazen waren, zooals ik later bemerkte, van het glas\nVooroordeel vervaardigd en de montuur, waarin zij waren gevat, bestond\nuit het soort hoorn, dat Gewoonte heet.\n\n6. Tot mijn geluk zette hij mij echter den bril eenigszins scheef op\nden neus, zoodat hij mijn oogen niet volkomen bedekte. Wanneer ik het\nhoofd een weinig oprichtte en onder de glazen door gluurde, was ik in\nstaat de dingen zuiver te zien in hun natuurlijke gedaante. Ik was zeer\nverheugd daarover en dacht bij mijzelf: „al hebt gij mij ook den mond\ngesnoerd en de oogen bedekt, zoo vertrouw ik op mijn God, die het u\nniet zal doen gelukken mijn verstand en geest te knevelen. Het zal mij,\nals ik verder kom, toch verwonderen, hoe die wereld er uitziet, welke\nmevrouw IJdelheid mij wenscht te laten zien, doch niet met mijn eigen\noogen.”\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK V.\n\nDE PELGRIM ZIET VAN EEN HOOGTE OP DE WERELD NEER.\n\n\n        Buiten de wereld is er niets.\n\nTerwijl ik hierover nog nadacht, zag ik mij op eenmaal geplaatst op een\ngeweldig hoogen toren, zonder dat ik begreep, hoe dit geschiedde. Ik\nscheen mij onmiddellijk onder de wolken te bevinden en toen ik mijn\nblikken naar beneden richtte, zag ik op de aarde een oogenschijnlijk\nschoone, schitterende en uitgestrekte stad, waarvan echter eind en\nbegrenzing zich aan alle zijden duidelijk afteekenden.—Zij was gebouwd\nin den vorm van een cirkel, van muur en wal voorzien, doch zonder\ngracht; inplaats daarvan was er een donkere diepte, die, naar mij\nvoorkwam, bodem- en oeverloos was,—want alleen boven de stad was het\nlicht, buiten den wal overal diepe duisternis.\n\n\n\n        De plattegrond der stad.\n\n2. De stad zelf zag ik verdeeld in ontelbare straten, pleinen, huizen\nen gebouwen van grooteren en kleineren omvang; en overal wemelde het\nvan menschen, als waren het insecten. Tegen het oosten zag ik een poort\nstaan, vanwaar een nauwe straat naar een andere poort liep, die reeds\nuitzicht had op al wat ten westen van de stad lag. En eerst door deze\ntweede poort gaande, geraakte men in de verschillende straten der stad.\nIk telde een aantal van zes hoofdstraten, die alle evenwijdig liepen\nvan oost naar west. In het midden dezer straten strekte zich een zeer\ngroot, rond plein of markt uit en het meest westelijk stond, op een\nrotsachtigen, steilen heuvel, een hoog en blinkend kasteel, waarop de\nblikken van alle inwoners der stad het meest gericht waren.\n\n\n\n        De oostelijke poort en de poort der scheiding.\n\n3. Daar sprak mijn gids Overalbij tot mij: „hier hebt ge dan, pelgrim,\ndie dierbare wereld, welke gij zoo begeerig waart te beschouwen. Ik heb\nu daarom eerst op deze hoogte geleid, opdat gij haar in haar geheel\nzult kunnen overzien en zoo beter de wereldordening verstaan. Deze\noostelijke poort is de poort des levens en alle menschen, die de wereld\ngaan bewonen, doorschrijden haar; die andere, naastbijzijnde, is de\npoort der scheiding en een ieder, al naar het lot, dat hem treft,\ntreedt door haar het voor hem bestemde beroep tegemoet.”\n\n\n\n        De standen der wereld in zes rangen ingedeeld.\n\n4. „De straten, die gij ziet, geloof mij vrij, zijn de verschillende\nstanden, rangen en beroepen, waartoe de menschen behooren en waarop zij\nzich toeleggen. Gij ziet zes hoofdstraten: in de zuidelijke straat\nwoont de stand, waartoe de huisgezinnen behooren en die uit ouders,\nkinderen en dienstpersoneel bestaan; in de daaraangrenzende die der\nhandwerkslieden, en allen, die zich met een ambacht bezighouden; in de\nderde, het dichtst bij de markt gelegen, woont de stand der geleerden,\ndie zich aan geestelijken arbeid wijdt, aan de andere zijde van het\nplein woont de geestelijke stand, tot wien de anderen zich begeven om\nhun godsdienstplichten te vervullen. Daar achter woont de stand der\noverheden en wereldlijke machthebbers; in het uiterste noorden zetelt\nde ridderstand, die zich op oorlogszaken toelegt.—En, o, hoe nobel is\nalles geregeld! De eerstgenoemde stand is de bron van het leven; de\ntweede geeft voedsel aan allen; de derde leert en voedt allen op; de\nvierde stand bidt voor allen; de vijfde velt het oordeel over allen en\nbewaart hen voor wanorde; de laatste vecht voor allen; en zoo dient\nsteeds de eene stand den anderen en alles blijft in het rechte spoor!\n\n\n\n        Het slot van Fortuna.—De marktplaats en het slot der wereld.\n\n5. Die burcht, daar in het westen, is de Arx Fortunae, het Slot van het\nGeluk, waarin een uitgezocht gezelschap van menschen woont, die daar\ngenieten van rijkdom, genoegens en roem.—De in het midden gelegen\nmarktplaats is voor allen, want hier komen menschen uit alle standen te\nzamen en doen er hun zaken af; midden op het plein, als het ware in het\ncentrale punt der wereld, bevindt zich de residentie der Wijsheid, de\nkoningin der wereld.\n\n\n\n        Het begin der verwarring,\n\n6. Ik was met deze orde en dezen regel, beide zoo uitmuntend, zeer\ningenomen en ving aan God den Heer te loven, die de wereld op zoo edele\nwijze in standen had verdeeld.—Maar een ding alleen beviel mij niet,\ndat ik de straten op vele plaatsen doorgebroken zag, zoodat somtijds de\neene in de andere overging, en dit scheen mij een zeker bewijs, dat men\ngemakkelijk in de war zou kunnen geraken en verdwalen. En daarbij\nvoelde ik, terwijl ik op den ronden vorm der aarde lette, zeer\nduidelijk, dat zij zich bewoog en in een kring ronddraaide, zoodat ik\nvreesde duizelig te zullen worden. Want als ik mijn oogen over de stad\nliet weiden, zag ik, dat alles, tot de allerkleinste dingen toe, in een\nwriemelende beweging verkeerde, en als ik vervolgens mijn ooren\nspitste, hoorde ik, hoe heel de lucht van slaan en kloppen, geschuif,\ngefluister en geschreeuw vervuld was.\n\n\n\n        waar zich de verblinding aan toevoegt.\n\n7. Daarop nam mijn tolk, de Verblinding, het woord. „Ziet gij, mijn\nlieve vriend, hoe verrukkelijk deze wereld is, hoe schoon alles in haar\nis? En dat is reeds het geval, wanneer men haar van verre ziet; wat\nzult gij wel zeggen, als gij haar dan stukje voor stukje van dichtbij\nmet haar bekoring leert kennen? En wie zou zich in haar niet gelukkig\ngevoelen?” Ik zeide: „Uit de verte gezien, valt zij zeer in mijn smaak;\nik weet niet, hoe het later zijn zal.”—„Nu, goed dan,” zeide hij,\n„vertrouw maar op mij en laat ons nu gaan.”\n\n\n\n        De geaardheid van den kinderlijken leeftijd.\n\n8. Maar Overalbij, de andere gids, riep: „Wacht even, een plek moet ik\nhem van hier nog wijzen, waar wij dan verder niet meer komen. Wend nu\neens uw blik terug naar het oosten; ziet gij, hoe daar uit die duistere\npoort iets voortschuift en hierheen komt gekropen?”—„Ik zie het,” gaf\nik ten antwoord. En hij hernam: „Het zijn menschen, die onlangs op de\nwereld zijn gekomen, zonder dat zij zelf weten, vanwaar zij kwamen en\nevenmin zich zelf nog kennen en bevroeden, dat zij menschen zijn.\nVandaar dat zij geheel door duisternis zijn omgeven en slechts weenen\nen krijten kunnen. Maar als zij gindsche straat betreden, begint het\nlangzamerhand voor hen te schemeren; het licht gaat hun op en zij\nbereiken de poort, die zich juist onder ons bevindt. Laat ons gaan\nzien, wat daar wel plaats grijpt.”\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK VI.\n\nHET LOT VERDEELT DE BEROEPEN.\n\n\n        Het lot, de poortwachter der wereld.\n\nWij daalden nu langs een donkere wenteltrap naar beneden en zie, in de\npoort bevond zich een groote zaal vol jonge menschen en ter rechter\nzijde zat een grimmige oude man, die in zijn hand een grooten koperen\npot hield. Ik zag nu, hoe allen, die uit de poort des levens kwamen, op\nhem toetraden, hoe elk de hand in den pot stak en een briefje, met iets\ndaarop geschreven, voor zich daar uit trok. Dan verdween hij dadelijk\nin de eene of andere straat der stad, de eene vol vreugde en luid\nschreeuwend, terwijl de ander diep bedroefd en klagend, naar alle\nzijden zich keerend en wendend, al omziende, zijn bestemming tegemoet\nging.\n\n\n\n        Het lot deelt de beroepen uit.\n\n2. Ik trad nu nader, sloeg een blik in eenige dezer briefjes en zag,\ndat een hunner het woord: Heersch!, had getrokken, een tweede: Dien!,\neen derde: Beveel!, een volgende: Gehoorzaam!, nog een ander: Schrijf!,\ndeze: Ploeg!, gene: Leer!, die: Graaf!, nog een: Richt!, de laatste:\nVecht! en zoo voort.\n\nIk verwonderde mij zeer daarover, doch Alweter [8] zeide tot mij: „daar\nworden de beroepen en het werk verdeeld; in overeenstemming met het\ntoegewezen lot heeft ieder mensch in de wereld zich nuttig te maken. De\ngrijsaard, die de macht heeft over de loten, heet het Lot en ieder, die\nde wereld binnentreedt, moet bij hem een dergelijke instructie halen.\n\n\n\n        De pelgrim verzoekt vooraf te mogen onderzoeken en eerst dan te\n        kiezen.\n\n3. Op dit oogenblik geeft de Verblinding mij tegen de andere zijde een\nduw en beduidt mij zoo, dat ik ook een greep zal doen. Ik verzocht mij\nniet tot een keus te dwingen, zoo plotseling en op goed geluk af,\nzonder vooraf het gekozene te hebben beproefd, en mij niet\nblindelings—er kome van, wat wil—aan het noodlot over te geven. Maar\nmen deelde mij mede, dat zulks, zonder voorkennis en bewilliging van\nden regent, het Noodlot, niet veroorloofd was. Zoo naderde ik hem dan\nen droeg hem deemoedig mijn verzoek voor: dat ik met het voornemen\ngekomen was, zelf eerst alles aan een onderzoek te onderwerpen en pas\ndan te kiezen, wat mij zou bekoren.\n\n\n\n        De pelgrim krijgt verlof hiertoe.\n\n4. Hij gaf mij het volgende bescheid: „mijn zoon, gij ziet wel, dat de\nanderen dit niet doen, doch zich houden, aan hetgeen hun verstrekt of\naangeboden wordt. Daar gij het evenwel zoo vurig begeert, zij het u\ntoegestaan”. Vervolgens schreef hij op een briefje: Speculare (dat is:\n„Zie rond” of „vorsch uit”), en liet mij daarmee vertrekken.\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK VII.\n\nDE PELGRIM BESCHOUWT HET MARKTPLEIN DER WERELD.\n\n\n        Hij ziet de verscheidenheid der menschen.\n\nMijn gids zei mij het volgende: „daar gij nu alles zelf hebt te\nonderzoeken, begeven wij ons het eerst naar het marktplein,” en daar\nbracht hij mij toen. En zie, ik aanschouwde er ontelbare scharen van\nmenschen, als een nevel alle hoeken en gaten vullend, want daar waren\nmenschen uit de geheele wereld, van elke taal en nationaliteit, van\nelken leeftijd, elke lichaamslengte, elke sekse, van iederen stand en\nrang, van elk beroep. Reeds op het eerste gezicht bemerkte ik, hoe zij\nin wonderbare mengeling zich her- en derwaarts bewogen, hetgeen geleek\nop het zwermen van bijen, alleen nog veel verwonderlijker.\n\n\n\n        De verschillende karakters en gedragingen der menschen.\n\n2. Want eenigen gingen, anderen liepen rond, anderen reden; sommigen\nstonden, anderen zaten of lagen; sommigen rezen op, terwijl anderen\nzich weder nederlegden, nog anderen wendden en keerden zich in\nverschillende richtingen. Sommigen waren alleen, anderen in grootere of\nkleinere groepen bijeen. Hun kleederdracht en gestalte waren\nbuitengewoon onderscheiden; eenigen waren zelfs moedernaakt, en allen\nmaakten zonderlinge gebaren. Als sommigen van hen elkander ontmoetten,\ndreven zij allerlei goochelspel met hand en mond; men zag, hoe zij op\nde knieën vielen en andere dergelijke bewegingen maakten, voor elkander\nbogen en negen, kortom allerlei grappige dingen deden. Toen merkte mijn\ngids op: „hier hebt ge dus dat edele menschelijke geslacht, die\nliefelijke, met verstand en onsterfelijkheid begaafde schepselen; reeds\nuit de verscheidenheid van hun verheven daden kunt gij opmaken, hoezeer\nde menschen het beeld van hun oneindigen Schepper dragen en gelijkenis\nmet Hem vertoonen; daar aanschouwt gij, als in een spiegel, de waarde\nvan uw eigen geslacht.\n\n\n\n        Huichelarij bij allen.\n\n3. Ik vat hen daarop scherper in het oog en merk in de eerste plaats\nop, dat ieder, zoolang hij in de menigte tusschen de anderen wandelt,\neen masker voor zijn gelaat draagt, maar dit, zoodra hij alleen is of\nzich onder zijns gelijken bevindt, afwerpt en wanneer hij zich weder\nonder de schaar moet mengen, het weder voordoet. Daarom vroeg ik, wat\ndit beteekende, en kreeg ten antwoord: „mijn zoon, het is de\nmenschelijke voorzichtigheid, die eischt, dat men niet aan ieder toont,\nwie men is. Alleen en tehuis kan de mensch zich wel geven, zooals hij\nis, maar onder de menschen behoort men er menschelijk uit te zien en\nvan zijn wezen den valschen schijn te weren.” Zoo kreeg ik lust, nog\nnauwlettender toe te zien, hoe de mensch zonder dit mooie omhulsel er\nwel mocht uitzien.\n\n\n\n        Hun wonderbaarlijke wanstaltigheden.\n\n4. En terwijl ik dus opmerkzaam acht gaf, zag ik, dat allen niet\nslechts wat hun gelaat, maar ook wat hun lichaam betreft, op\nverschillende wijzen misvormd waren. Zonder onderscheid hadden zij\nallen puisten, roven en uitslag, en buitendien bezat de een een\nzwijnelip, een ander hondentanden of ossenhorens, nog een ander\nezelsooren of basiliskenoogen, en ten slotte waren er met een\nvossestaart en de klauwen van een wolf; ik zag ook eenigen, die een\nhoog opgetrokken pauwenhals, anderen, die een opgestreken kuif als van\neen hop, nog anderen, die paardenhoeven hadden enzoovoort; de meesten\nechter leken op apen.—Toen schrok ik en zeide: „het zijn immers louter\nmonsters, die ik zie.”—„Wat voor onzin, zegt gij, monsters?” riep de\ntolk uit en dreigde mij met de vuist. „Kijk slechts goed door uw\nbrilleglazen en ge zult zien, dat het menschen zijn.” En eenigen, die\ndaar buiten voorbijgingen, hoorden, dat ik hun monsters genoemd had;\nzij bleven staan, gromden tegen mij en deden, als wilden ze mij te lijf\ngaan. Daar ik nu wel begreep, dat alle redetwisten hier vergeefsch zou\nzijn, zweeg ik en dacht bij mij zelf: „als zij dan menschen willen\nzijn, laat hen dat zijn; wat mij betreft, wat ik zie, dat zie ik.” Ook\nvreesde ik, dat men mij den bril vaster zou aandrukken en mij volkomen\nverblinden zou; daarom nam ik mij voor te zwijgen en liever in stilte\ndie mooie dingen te beschouwen, waarvan ik daar den aanvang gezien had.\nIk keek nu opnieuw toe en zag, hoe meesterlijk sommigen met hun maskers\nwisten om te gaan, die zij snel konden afnemen en weer voordoen, zoodat\nzij de kunst verstonden zich in een oogenblik een ander voorkomen te\ngeven, waar zij zagen, dat dit noodig was. En hier begon ik reeds iets\nte verstaan van ’s werelds beloop, doch ik zweeg.\n\n\n\n        Het wederkeerig misverstand bij alle menschen.\n\n5. Al opmerkende hoorde ik, dat zij in verschillende talen met elkander\nspraken, zoodat zij meerendeels elkander niet verstonden, noch antwoord\ngaven, tenzij dan een, dat er geheel naast was, de een geheel\nverschillend van den ander. Hier en daar was een groote menigte bijeen\nen allen spraken tegelijkertijd, ieder bracht het zijne te berde en\nniemand luisterde naar den ander, ofschoon men door van zich af te\nstooten of tot zich te trekken tot opmerkzaamheid wilde nopen.—Doch dit\ngeschiedde niet, eerder kwam het tot vechten en bakkeleien.—Toen riep\nik uit: „God behoede ons, zijn wij hier dan in Babel? Hier zingt ieder\nzijn eigen lied [9]. Kan er een grootere warboel bestaan?”\n\n\n\n        Zij houden zich met nuttelooze dingen bezig.\n\n6. Leegloopers waren er slechts weinigen in getal; bijna allen hielden\nzich met den een of anderen arbeid bezig; maar deze (niemand zou het\nverwacht hebben!) bestond uit niets dan kinderspel en vruchtelooze\ninspanning. Zoo verzamelden sommigen straatvuil en verdeelden het onder\nelkander; eenigen wentelden balken en steenblokken naderbij of trokken\ndeze door middel van een windas ergens in de hoogte en lieten ze dan\nweder zakken; sommigen groeven aarde op en vervoerden of brachten ze\nvan de eene plaats naar de andere; de rest hield zich bezig met bellen,\nspiegels, varkensblazen, ratels en ander speelgoed; anderen speelden\nzelfs met hun eigen schaduw, terwijl zij haar de maat namen, haar\nnajaagden en trachtten te vangen. Dit alles deden zij met zulk een\nijver, dat velen er van steunden, terwijl anderen het zweet uitbrak en\nsommigen zelfs nederzegen. En bijna overal waren er beambten, die hun\nzulke dingen opdroegen en het werk met groote onversaagdheid\nverdeelden, terwijl de anderen met niet minder groote kloekmoedigheid\naan de opdracht gehoor gaven.—Toen riep ik met verbazing uit: „Ach\narme! is dan de mensch slechts daartoe op aarde, dat hij zich met de\nscherpte van zijn hemelsch vernuft op zulke ijdele en nietige dingen\ntoelegt?”—„Wat ijdele dingen,” riep de tolk uit. „Ziet men daar dan\nniet als in een spiegel, hoe de mensch door middel van zijn\ngeestesaanleg alle moeilijkheden overwint? De een doet immers dit, de\nander iets anders.” „Maar allen,” antwoordde ik, „bemoeien zich met\nnuttelooze dingen, die met hun roemrijke grootheid in tegenspraak\nzijn.”—„Wees niet al te wijsneuzig,” berispte hij weder, „zij zijn\nimmers nog niet in den hemel, doch leven op de aarde en moeten zich\ndaarom met de dingen der wereld onledig houden. Gij ziet intusschen,\nhoe ordelijk het onder hen toegaat.”\n\n\n\n        Vreeselijke wanorde.\n\n7. Bij een nadere beschouwing der dingen zag ik echter, dat men zich\neen grootere wanorde, dan die hier heerschte, niet zou kunnen\nvoorstellen. Want als iemand zich aftobde en inspande om een bepaalden\narbeid te verrichten, mengde een ander zich daarin, waardoor dan\ntwisten, vechtpartijen en krakeelen ontstonden; en al verzoende men\nzich met elkaar, toch trok men na een wijle opnieuw van leer. Somtijds\nlegden eenigen van hen tegelijkertijd beslag op een en hetzelfde ding;\ndan weder lieten zij het allen in den steek en ieder ging nu zijn eigen\nweg. Zij, die onder die beambten en opzichters stonden, hielden zich\nmin of meer aan de hun gegeven opdracht, weliswaar slechts omdat zij\nmoesten; evenwel ook hier zag ik velerlei geharrewar. Sommigen\nverbraken het gelid en vloden weg; anderen spraken tegen bij de bevelen\nvan hun opzichters en waren onwillig te doen, wat hun bevolen werd; nog\nanderen probeerden hun den stok te ontrukken en hen daarna te knevelen;\ninderdaad, overal was het de grootste janboel. Doch daar dit alles voor\norde wilde doorgaan, durfde ik niets te zeggen.\n\n\n\n        Zij geven ergernis en een slecht voorbeeld.\n\n8. Ik nam ook een anderen misstand waar, namelijk de blindheid en\ndwaasheid der menschen, want het geheele marktplein (en, zooals ik\nlater zag, ook de straten) had een groot aantal groeven, gaten en\nkuilen; ook lagen er steenen en balken kris en kras door elkaar en nog\nvele andere hindernissen. Doch niemand dacht er ook maar aan iets uit\nden weg te ruimen, te herstellen of in orde te brengen. Niemand week\nzelfs voor de hindernissen uit of nam de moeite ze te ontwijken.\nIntegendeel men ging er blind tegen in, zoodat nu deze, dan gene zich\nstiet, viel, en als hij den hals niet brak, zich ten minste leelijk\ntoetakelde. Mijn hart beefde bij zulk een schouwspel. En niemand\nbekommerde zich om zijn naaste; maar wanneer iemand viel, lachte men\nhem duchtig uit. Zoo vaak ik nu een boomstam, een balk of een kuil\ngewaar werd, begon ik eenige lieden, die in den blinde daarover heen\nzochten te kruipen, te waarschuwen, doch niemand lette er op: sommigen\nlachten mij uit, anderen beschimpten mij, nog anderen wilden mij een\npak slaag geven. Menigeen viel, die niet weer opstond; anderen stonden\nop, gingen verder en tuimelden herhaaldelijk over elkaar heen. Builen\nen blauwe plekken had ieder genoeg, zonder er ook maar op te letten,\nzoodat ik mij over hun hardhuidigheid niet genoeg verwonderen kon; doch\nterwijl ze hun ongevallen en verwondingen, die aan eigen schuld te\nwijten waren, zoo licht opnamen, stelde ik aan den anderen kant vast,\ndat, wanneer men iemand ook maar eenigszins te na kwam, hij dadelijk\nwoedend oprees om naar de wapenen te grijpen en te strijden.\n\n\n\n        De onbestendigheid en wankelmoedigheid der menschheid in alle\n        dingen.\n\n9. Ook merkte ik op, dat zij veel genoegen vonden in nieuwigheden en\nveranderingen in kleeding, bouwwijze, spraak, gang en andere dingen.\nZoo zag ik er eenigen, die niets deden dan bestendig van kleeding te\nverwisselen en het eene kleed na het andere aan te trekken; weer\nanderen dachten een nieuwe wijze van bouwen uit, om dan na een wijle\nweer te vernielen, wat kort tevoren met moeite was opgericht. Zij\nvatten nu eens dezen dan dien arbeid aan en lieten in hun\nonbestendigheid alles spoedig weer liggen. Want als iemand zich onder\nzijn last doodgezwoegd of hem in den steek gelaten had, werden dadelijk\nanderen gevonden, die, hoe ongeloofelijk het klinken moge, om het bezit\nervan storm liepen, streden en worstelden. Onder hen allen was er\nniemand, die iets gesproken, gedaan of opgesteld had, of dadelijk\nkwamen anderen, die hem om zijn werk uitlachten, er een verkeerde\nvoorstelling van gaven of zijn werk vernielden. Meer dan een bracht met\nbuitengewone moeite en kosten een werk tot stand, waarin hij bijzonder\nveel welgevallen had, en, ziedaar, een ander komt en werpt het om,\nvernielt of bederft het, zoodat ik in de gansche wereld geen mensch\ngezien heb, die het een of het andere ontwierp, dat niet door anderen\nweder vernietigd werd. Ja, velen wachtten niet eens tot een ander dit\ndeed; zij vernielden meteen hun eigen werk, zoodat ik mij over deze\ndwaze onbestendigheid en ijdele kwelling ten hoogste verwonderde.\n\n\n\n        Hun hoogmoed en hun zelfoverschatting.\n\n10. Ook zag ik velen, die op hooge houten schoenen liepen, van dikke\nzoolen voorzien [10] en anderen, die zelfs op stelten liepen (om boven\nalle anderen uit te steken en op hen van uit de hoogte te kunnen\nneerzien), maar, hoe grooter hoogte iemand bereikte, des te\ngemakkelijker viel hij neer of anderen, vermoedelijk uit naijver,\nlichtten hem een beentje; dit wedervoer velen en maakte hen tot het\nvoorwerp van algemeen gelach; voorbeelden daarvan heb ik in menigte\ngezien.\n\n\n\n        Hun opgeblazenheid en eigenliefde.\n\n11. Verder zag ik velen, die een spiegel droegen of terwijl zij met\nanderen spraken, twistten, handgemeen waren of houtblokken\nvoortwentelden, ja zelfs, als zij op hun stelten liepen, zich met\nwelgevallen daarin van voren, van achteren en terzijde beschouwden, van\npleizier met de tong smakten om hun bewondering over eigen schoonheid,\ngestalte en gang, en over eigen daden te kennen te geven. Zij reikten\nook hun spiegel aan anderen toe, opdat die eveneens daarin zouden zien.\n\n\n\n        De dood brengt allen ellendig om.\n\n12. Ten laatste zag ik den Dood overal in hun midden wandelen, terwijl\nhij toegerust met een scherpe zeis, met pijl en boog, hen allen met\nluider stem vermaande te gedenken, dat zij sterfelijk waren. Doch\nniemand luisterde naar zijn roepstem en ieder bleef volharden in zijn\ndwaasheid en onbetamelijk gedrag. Zoo nam hij dan de pijlen en\nslingerde ze naar alle zijden op hen af; en allen, zonder onderscheid,\ndie hij in den grooten hoop trof, hetzij jong of oud, arm of rijk,\ngeleerd of ongeleerd, zegen ineen. Wie getroffen was, schreeuwde,\njammerde en brulde; diegenen, welke juist voorbijliepen, deinsden een\nweinig terug, doch waren spoedig weer even zorgeloos. Sommigen weer\nkwamen op den zwaargewonde toe en luisterden naar het reutelen van zijn\nlaatste ademhaling; en toen de verwonde zijn knieën bij den laatsten\nsnik optrok en den adem uitblies, riepen zij de geburen bijeen, zongen,\naten, dronken en maakten misbaar bij het lijk; een enkele trok daarbij\neen potsierlijk gezicht. Vervolgens namen zij den dooden man op,\nsleepten hem buiten den kring en wierpen hem over de omheining in den\ndonkeren afgrond, die de wereld omringt. Nauwelijks van daar\nteruggekeerd, gaven zij zich opnieuw aan zwelgerijen over. Wel\nontsnapte niemand aan den Dood, doch men deed zijn uiterste best hem\nniet onder de oogen te zien, ofschoon hij hen dikwijls op een haar na\naanroerde.\n\n\n\n        Verschillende ziekten.\n\n13. Ik zag verder, dat niet allen, die door pijlen getroffen waren,\nterstond dood neervielen; eenigen waren slechts gewond, verlamd, blind,\nbedwelmd of bewusteloos. Sommigen zwollen na hunne verwonding als een\nblaar op, anderen verdorden en werden zoo mager als een hout; weder\nanderen trilden als espenloof, zoodat het aantal menschen, die met\nwonden bedekt en met rottende en etterende ledematen rondliepen,\ngrooter was dan dat der gezonde lieden.\n\n\n\n        Tegen den dood is alle hulp ijdel.\n\n14. Ik zag ook vele menschen druk in de weer met het verkoopen van\npleisters, zalven en verschillende dranken als middelen tegen deze\nwonden en elkeen kocht van hen, hoogst verblijd, en in de hoop den Dood\nzoo te kunnen trotseeren. Doch deze stoorde zich daaraan niet, schoot\nverder zijn pijlen af en velde zelfs deze verkoopers. Het was voor mij\neen weemoedig schouwspel te zien, hoe een schepsel, bestemd tot\nonsterfelijkheid, zoo jammerlijk en onverwacht, en op zoo verschillende\nwijze door den dood omkomt. In het bijzonder, toen ik vond, dat bijna\naltijd, wanneer iemand zich er toe zette, zoo echt zijn leven te\ngenieten, wanneer hij vrienden om zich had verzameld, zijn\naangelegenheden verzorgd, zijn huis besteld en geld bijeengeschraapt\nhad, of op andere wijze goederen bijeengegaard en zijn welvaart\nvermeerderd had, de pijl van den Dood juist op dat oogenblik op hem\naansnorde en een eind aan alles maakte; en wie zich in deze wereld het\nschoonste bed had gespreid, werd daaruit weggesleurd en moest ervaren,\ndat al zijn werk tot niets geleid had; wanneer nu een ander zijn plaats\ninnam, trof hem hetzelfde lot, een derde even goed als een tiende of\nhonderdste. Toen ik daar zag, dat niemand met deze onzekerheid des\nlevens rekening wilde houden en haar ter harte nemen, en allen zich\nintegendeel gedroegen, als waren zij zeker van de onsterfelijkheid,\nterwijl zij toch met een voet in het graf stonden (waarover mijn hart\nvan leed in mij dreigde te breken), wilde ik mijn stem verheffen,\nvermanen en smeeken, dat zij hun oogen openen en den Dood, die zijn\npijlen op hen aanlegde, in het aangezicht zouden zien om hem langs den\neen of anderen weg te ontwijken. Maar ik zag in, dat mijn zwakke stem\nniets zou vermogen, daar zelfs de Dood noch door zijn voortdurende\nroepstem, noch doordat hij in zijn verschrikkelijke gestalte aanhoudend\nvoor hen stond, iets bij hen kon uitrichten. Ik zeide dus in stilte:\n„Het moge God geklaagd wezen, voor altijd, dat wij, ellendige\nstervelingen, tot ons ongeluk zoo verblind zijn!” Mijn gids verstond\nmij evenwel en sprak: „Eilieve, zou het dan wijs zijn, zich zoo met\ngedachten over den dood te kwellen? Juist omdat ieder weet, dat hij hem\nniet ontsnappen kan, is het beter die gedachten te bannen, zich liever\nom zijn eigen persoon te bekommeren en vroolijk zijn gang te gaan. Komt\nhij, zoo is hij daar; in eenige uren is het afgeloopen, en vaak zelfs\nin een enkel oogenblik. Moeten daarom, als iemand sterft, de anderen\nophouden vroolijk te zijn? En hoevelen worden er niet geboren en\nvervullen weer de plaats van dien eenen in de wereld?” Waarop ik zeide:\n„als dat de ware wijsheid is, dan moet ik haar niet recht verslaan,” en\nik hield mij stil.\n\n\n\n        De menschen halen zich zelf ziekte en dood op den hals.\n\n15. Ik wil echter niet verzwijgen, dat, terwijl ik de doodelijke pijlen\nin ontelbare massa door de lucht zag vliegen, de vraag in mijn brein\nopkwam: „waar haalt de Dood toch die menigte pijlen vandaan, zonder dat\nhij zijn voorraad ooit schijnt te hebben uitgeput? Ik zag toe en\nbemerkte heel duidelijk, dat de Dood zelf geen eigen pijlen noch boog\nbezat; de pijlen nam hij echter den menschen af, en wel van ieder juist\ndien pijl, waarmee hij zelf zou worden getroffen. Ik zag, dat de\nmenschen dergelijke pijlen zelf vervaardigden en hoe sommigen\novermoedig en vermetel genoeg waren, ze zelf den dood over te reiken,\nzoodat hij nauwelijks de handen vrij kreeg om de pijlen, die hij gereed\nvond, van hen aan te nemen en ze hun in het hart te schieten. Toen\nschreeuwde ik het uit: „Nu zie ik, hoe waar het spreekwoord is: Et\nmortis faber est quilibet ipse suae [11]; ik zie nu, dat niemand\nsterft, die niet door zijn overdaad, onmatigheid, en overmoed, of ook\nten slotte door eigen onverschilligheid zich zelf zweren en builen,\ninwendige en uitwendige wonden (want dat zijn de pijlen des doods)\nheeft berokkend.” Terwijl ik nu zoo nauwlettend op den Dood en zijn\ngretig zoeken naar menschelijken buit acht geef, grijpt de Verblinding\nmij bij den arm en zegt: „Waarom, dwaas, die ge zijt, kijkt ge liever\nnaar de dooden dan naar de levenden? Wie sterft, met dien is het uit;\ndoch gij, houd u bereid te leven.”\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK VIII.\n\nDE PELGRIM ONDERZOEKT DEN ECHTELIJKEN STAND.\n\n\n        Zich te schikken in den echtelijken stand is moeilijk en\n        bezwaarlijk.\n\nZij leidden mij nu verder en brachten mij in de straat, waarin naar hun\nzeggen de gehuwden woonden, opdat ik daar het heerlijke, echtelijke\nleven goed zou leeren kennen. En zie, daar stond een poort, die, naar\nmen mij meedeelde, de Verloving heette; vóór de poort was een ruime\nplaats, waarop groote menschenmenigten van beiderlei kunne, op en neer\nwandelden en daarbij elkander in de oogen zagen; en niet alleen dat,\ndoch zij namen ook opmerkzaam elkanders ooren, neus, gebit, hals, tong,\nhanden, voeten en andere lichaamsdeelen op; de een deed ook opmetingen\nbij den ander, hoe groot, hoe breed, hoe dik of hoe slank deze was.\nEerst trad dan een bepaald persoon op een ander toe, vervolgens week\nhij eenigszins achteruit, beschouwde haar dan van voren, van achteren,\nvan rechts en van links, en overzag dan nog eens alles, wat hij bij\nhaar waargenomen had. Vooral lette men (ik heb het heel dikwijls\ngezien) op elkanders zak, geldbuidel of beurs, terwijl men dan\nnauwkeurig mat en woog, hoe lang en breed, hoe dik, hoe stijf gevuld of\nlicht deze was.—Somtijds wezen eenigen onder hen elkaar een bepaalde\nvrouw aan, en niemand nam haar; dan weer trachtte de een den ander de\nloef af te steken, en ontstonden er twisten en vechtpartijen; moorden\nwerden er zelfs gepleegd. Gelukte het iemand een ander te verdringen,\ndan trof hem terstond daarop van een derde zijde hetzelfde lot; soms\nhad iemand zijn medeminnaar verdreven en liet niettemin zijn buit\nvrijwillig in den steek. Een ander wenschte zijn tijd niet te verliezen\nmet onderzoek en greep dadelijk naar de eerste de beste; daarna schreed\nhet paar hand in hand naar de poort. Toen ik van deze soort kluchten\ngenoeg gezien had, vroeg ik, wat deze menschen toch eigenlijk\nuitvoerden, en kreeg van mijn tolk ten antwoord: „Het zijn de menschen,\ndie gaarne in de huwelijksstraat willen wonen, maar omdat zij door\ngindsche poort niet afzonderlijk, doch alleen paarsgewijs worden\nbinnengelaten, moet ieder zich eerst een kameraad uitkiezen. Deze keuze\nvindt nu juist hier plaats en ieder zoekt zich de levensgezellin, die\nhem het beste past; wie zoo gelukkig is haar te vinden, gaat, zooals\ngij ziet, met haar de poort binnen.”—„En kon deze keuze hem dan niet\nwat lichter gemaakt worden,” vroeg ik, „welk eene ontzaggelijke moeite\nkost dat alles.”—„Het is geen moeite,” antwoordde hij, „maar genot; of\nziet gij niet, hoe vroolijk zij zich daarbij gedragen, hoe zij lachen,\nzingen en hoe uitgelaten zij zijn? Geen enkele levenswijze, geloof mij,\nis zoo vroolijk als deze.”—Zoo keek ik dan nog eens rond en zag\ninderdaad sommigen lachen en jubelen, maar ik zag ook anderen, die\ntreurig het hoofd lieten hangen en door onrust gepijnigd waren, nu hier\ndan daar ronddrentelden, vervolgens naar de plaats van uitgang\nterugkeerden, zich voortdurend aftobden, niet konden slapen of eten, ja\nzelfs tot waanzin vervielen.—Ik waagde schuchter de tegenwerping: „Hoe\nis het dan toch met dezen gesteld?” waarop het antwoord luidde: „Ook\ndit is vergenoegd zijn!” „Het moge zoo zijn,” sprak ik, „laat ons\nvoortgaan en zien, wat daar geschiedt.”\n\n\n\n        Groote onzekerheid betreffende de opname in den stand.\n\n2. Wij drongen ons derhalve door de menigte heen en kwamen zoo tot vlak\nbij de poort. Voordat we haar echter binnentraden, zie, daar was een\nweegschaal, waaraan twee manden als schalen hingen en die door veel\nmenschen omringd was. Op deze weegschaal plaatste men steeds twee\npersonen, elk in een der korven tegenover elkaar, en men zag toe, of ze\nin evenwicht was. Men verdrong zich om de weegschaal en verspreidde\nzich weder, schudde er aan, bracht ze weer tot stilstand en liet ieder\npaar, nadat men het gewogen had, de poort binnengaan. Maar niet ieder\nwedervoer hetzelfde, want sommigen vielen door den mand in het stof,\noogstten spot in en moesten met schande hun biezen pakken en het veld\nruimen; daarbij trok men hun nog een soort kap of zak over de ooren en\nvermaakte zich te hunnen koste. Bij het beschouwen hiervan vroeg ik,\nwat dit alles toch beteekende? Mijn gids antwoordde: „Hier vindt de\nverloving plaats, als zij op veiligen grondslag berust. Want als de\nweegschaal in evenwicht is, worden zij tot dezen stand toegelaten,\nzooals gij ziet; indien niet zoo gaan zij weder uit elkander.” „En wat\nverstaat men hier eigenlijk onder evenwicht?,” vroeg ik nader, „ik zie\nimmers, dat vele paren, wat leeftijd en stand betreft, en ook in menig\nander opzicht, door de weegschaal als gelijkwaardig worden aangewezen\nen toch laat men een van beiden door den mand vallen; anderen\ndaarentegen, die zeer ongelijk zijn, grijsaards en jonge meisjes,\njongelingen en oude vrouwen, zetten zij naast elkander; de een rijst en\nde ander daalt laag en toch oordeelt men, dat zij toegelaten mogen\nworden; wat is hiervan de reden?”—„Gij hebt niet alles gezien,”\nverklaarde hij mij. „Het is waar, dat menig grijsaard of besje het\ngewicht van een pond heede [12] niet haalt, maar omdat zij een goed\ngespekte beurs hebben of een hoed, waarvoor andere hoeden van het hoofd\nvliegen of meer dergelijke schoone dingen bezitten, (want al zulke\nzaken leggen mede gewicht in de schaal), verloopt het zoo, dat veel\nanders uitvalt dan gij verwachten zoudt.”\n\n\n\n        De wijze, waarop zij te zamen verbonden zijn, is\n        onveranderlijk.\n\n3. Terwijl ik hen volgde, die men tot de poort had toegelaten, en mee\nnaar binnen ging, viel mijn blik op eenige mannen, op smeden gelijkend,\ndie bezig waren, elk paar, dat binnentrad in verschrikkelijke ketenen\nte slaan en het eerst, nadat het aldus geboeid was, veroorloofden\nverder te gaan. Bij dit in boeien slaan waren vele lieden aanwezig,\nopzettelijk, naar het heette, uitgenoodigd, om daarvan getuigen te\nzijn, zij maakten muziek voor de paren, zongen en verzochten hun,\ngoedsmoeds te zijn. Ik gaf evenwel goed acht en merkte op, dat men de\nketenen niet, zooals bij andere gevangenen pleegt te geschieden, met\neen slot vastgemaakt, doch ze onmiddellijk en gloeiend aan elkander\nvastgesmeed, geweld en gesoldeerd had, zoodat zij deze gedurende hun\ngansche leven op aarde niet konden losmaken of verbreken. Dit\nverschrikte mij en ik riep uit: „O, allergruwelijkste gevangenschap!\nals iemand eens daarin geraakt is, heeft hij in eeuwigheid geen hoop,\nverlost te worden!” Mijn tolk antwoordde: „Zeker, deze band is de\nhechtste van alle menschelijke banden; maar men behoeft er daarom niet\nbevreesd voor te zijn. Want deze stand biedt zooveel zoete vreugde, dat\nmen zich gaarne het juk laat welgevallen; gij zult u zelf daarvan\novertuigen, welk een heerlijk leven het is.”—„Laten wij ons dan bij hen\nvoegen, opdat ik het zien moge,” zeide ik.\n\n\n\n        De beste huwelijken geven slechts een middelmatig geluk.\n\n4. Wij sloegen vervolgens de straat in en zie, daar was een heele\nschare van deze lieden, uitsluitend gepaard; doch, naar het mij\ntoescheen, was menig span zeer ongelijk, want forsche personen waren\nmet tengere, schoone met leelijke, jonge met oude verbonden,\nenzoovoort. En terwijl ik nauwlettend acht gaf op hun handelingen, om\nte zien, waarin de zoetheid van dezen staat wel gelegen was, kon ik\nalleen maar opmerken, dat zij elkander aanzagen, met elkander spraken,\nen dat somtijds de een den ander streelde en kuste.—„Hier ziet gij nu,”\nzeide mijn gids, „hoe rein en heerlijk een gelukkig huwelijk is.”—„Is\ndit dan alles, wat men in het beste geval te verwachten\nheeft?”—„Zeker,” luidde zijn antwoord.—Ik zeide: „Dan vind ik in den\necht slechts weinig verheugenis en weet ik niet, of zij tegen de\nverloren vrijheid wel opweegt.”\n\n\n\n        Ellende en kommer zijn het deel van alle echtelieden.\n\n5. Ik zag om mij heen en bemerkte, hoe die stakkers onder moeiten en\nkwellingen gebukt gingen. Voor het grootste deel hadden zij in een\nlange rij hun kinderen bij zich, die zij met touwen, als leidsels, aan\nzich vastgehecht hadden en die luid schreeuwden, krijschten, kwalijk\nriekten, zich bevuilden, soms ziek werden en stierven, om maar te\nzwijgen van de tranen, de pijnen en gevaren voor het leven der moeders\nbij het ter wereld brengen der kinderen. Als nu een kind tot rijperen\nleeftijd opgegroeid was, had men dubbel werk: in de eerste plaats om\nhet kind met den teugel in toom te houden, in de tweede plaats, om het\ndoor middel van sporen aan te zetten, daar zij dikwijls ongevoelig voor\nbreidel en spoor, wonderlijke bokkesprongen maakten en oorzaak waren\nvan veel vermoeienis en tranen bij hun ouders. Doch als zij den\nkinderen veroorloofden hun eigen zin te volgen of dezen zich van hen\nlosscheurden, sproot daaruit dikwijls dood en schande voor de ouders\nvoort. Toen ik dit hier en daar waarnam, begon ik eenigen van hen te\nvermanen, zoowel ouders als kinderen; de eersten waarschuwde ik voor\nhun apenliefde en al te groote toegevendheid; de kinderen spoorde ik\naan, toch gehoorzamer te zijn. Doch ik had alles behalve succes; men\ntrok een leelijk gezicht tegen mij, wierp mij stekelige gezegden naar\nhet hoofd, ja eenigen bedreigden mij zelfs met den dood. En ik prees de\nkinderloozen gelukkig, die ik onder hen opmerkte. Maar het was haar\nniet minder bang te moede en zij klaagden over haar troosteloos\nbestaan. Zoo kwam ik tot de slotsom, dat het bezit zoowel als het gemis\nvan kinderen het huwelijk tot een bron van ellende maakt. Bovendien\nhadden de meeste echtparen, tot hulp van zich zelf en van hun\nhuisgenooten, vreemden bij zich inwonen, aan wie zij dikwijls meer zorg\nmoesten besteden, dan aan zich zelf en hun gezin en van wie zij\nbovendien nog veel onaangenaams moesten ondervinden. En overigens lagen\nhier, evenals op het groote marktplein, vele hindernissen en\nstruikelblokken, zooals steenen, boomstronken, kuilen; stiet iemand\ndaartegen, dan struikelde hij, viel en verwondde zich; dan moest de\nandere, doordat zij aan elkander vastgeklonken waren, ook met hem\nhijgen van benauwdheid en de tranen en smarten met hem deelen, zoodat\naan een ieder, die tot dezen stand behoorde, in plaats van één zorg,\nmoeite of gevaar, er zoo vele ten deel vielen, als er menschen waren,\naan wie hij was verbonden. Daarom mishaagde mij deze stand.\n\n\n\n        Een mislukte echtverbintenis is een vreeselijk treurspel.\n\n6. Terwijl ik eenigen uit hen, die daar verzameld waren, goed opnam,\nspeelde zich een ware tragedie voor mijn oogen af. Het waren stellig\nmenschen, wel verbonden door den echtelijken band, doch niet gelijk van\nwil; deze wilde zus, gene zoo; de een poogde dezen weg te gaan, de\nander dien; en daar zij het niet eens werden, leefden zij voortdurend\nin twist en oneenigheid en snauwden elkander af. Hier en daar klaagde\ner een aan de voorbijgangers zijn leed; en wanneer niemand hunner als\nscheidsrechter optrad, ging de een den ander te lijf, sloeg hem met de\nvuist en roste hem af; als het evenwel gelukte, hen met elkaar te\nverzoenen, zaten zij elkaar een poos later opnieuw in de haren.\nSommigen redetwistten er lang over, of zij rechts, dan wel links zouden\ngaan; daar echter ieder hardnekkig in de richting volhardde, waarin hij\nwenschte te gaan, wendde de een zich met veel geweld naar deze, de\nandere naar gene zijde; zoo sleurden zij elkander over en weer en het\nwas een droevig schouwspel te zien, hoe men streed om den ander te\ndwingen de zelfgekozen richting te volgen. Somwijlen behaalde de man de\noverwinning en sleurde de vrouw achter zich aan, ofschoon zij zich aan\nde aarde, aan het gras, of waaraan zij kon, poogde vast te klampen;\nsoms evenwel moest de man achter de vrouw aanloopen, hetgeen bij de\nanderen den lachlust opwekte. Mij echter scheen de zaak meer\nbetreurenswaardig dan belachelijk te zijn, vooral toen ik zag, hoe\nvelen, die zich in dezen jammerlijken toestand bevonden, zuchtten,\nweenden, de ten hemel geheven handen wrongen en luidkeels riepen, dat\nzij zich gaarne met goud en zilver uit deze banden wilden loskoopen,\nindien het slechts mogelijk ware. En ik zeide tot mijn begeleider: „Kan\nhun dan volstrekt geen hulp verleend worden? Kunnen hun banden niet\ngeslaakt en zij van elkander gescheiden worden, daar zij het toch niet\nmet elkander kunnen vinden?” „Dat is onmogelijk,” antwoordde hij mij,\n„zij moeten bij elkander blijven, zoolang zij leven.” „O, welk een\ngruwelijke gevangenschap en slavernij!” riep ik uit, „dit is werkelijk\nerger dan de dood”; waarop hij weer opmerkte: „waarom hebben zij den\nbeslissenden stap van te voren niet beter overdacht? Hun geschiedt,\nnaar zij verdiend hebben; laten zij in hun oneenigheid blijven!”\n\n\n\n        Het huwelijk is een vrijwillige slavernij.\n\n7. En zie! daar doorschoot de Dood eenigen met zijn pijlen en velde hen\nneder; en terstond vielen hun de boeien af. Ik wenschte hun geluk\ndaarmede, omdat ik van meening was, dat het met hun eigen wenschen\novereenkwam en zij zich over hun bevrijding hartelijk zouden verheugen.\nDoch hoe verwonderd stond ik te kijken! Bijna ieder van hen brak in\nzulk een vloed van tranen en weeklachten uit, als ik elders op de\nwereld nauwelijks heb gehoord; hij wrong de handen en klaagde over zijn\nongeluk. Bij degenen, die ik kort te voren vredig met elkaar had zien\nsamenleven, vond ik het zeer begrijpelijk, dat het den een om den ander\nwaarlijk bang te moede was, doch wat de anderen betreft, geloofde ik,\ndat zij alleen maar voor het oog der menschen zich zoo aanstelden. Ik\nhad er wel op willen zweren, dat zij berouw hadden van hun dwaling en\nanderen den weg zouden wijzen, hoe deze boeien te ontgaan. Doch\nintegendeel, voor ik er op bedacht was, wischten zij zich de oogen af,\nliepen haastig tot voor de poort en keerden terug in nieuwe boeien.\nToen kon ik mijn toorn niet meer beheerschen: „O, monsters,” zeide ik,\n„gij zijt geen medelijden waard!” en tot mijn gids: „Laat ons van hier\ngaan, ik vind in dezen stand meer ijdelheid dan in iets anders.”\n\n\n\n        De pelgrim onder het huwelijksjuk.\n\n8. Terwijl wij intusschen terugkeerden tot de poort der scheiding (ik\nwil dit voorval niet verzwijgen), begonnen mijn gidsen, zoowel\nOveralbij als de Verblinding, hoewel ik het voornemen had verder de\nwereld te bekijken, mij met aandrang te overreden, ook zelf in den\nechtelijken staat te treden; dan zoude ik beter verstaan, wat hij\neigenlijk beteekent. Ik voerde daartegen aan, dat ik jong was, dat de\nvoorbeelden, die ik gezien had, mij afschrikten, dat ik alles op de\nwereld nog niet onderzocht had, enzoovoort. Doch het baatte mij niet,\nzij verlokten mij, om als in scherts in de weegschaal plaats te nemen.\nDaar geraakte ik in boeien en ging verder mijns weegs, thans zelf deel\nuitmakend van een aaneengekluisterd viertal [13]; zij voegden nog een\naantal anderen, naar het heette, als bedienden en om mij eer te\nbewijzen, aan ons toe, zoodat ik nauwelijks, hijgend en steunend, in\nstaat was, die allen achter mij aan te sleepen. Daar breekt op eenmaal\neen onweder los, vergezeld van donder, bliksem en vreeselijken\nhagelslag. Allen stoven uiteen, behalve zij, die aan mij verbonden\nwaren; en toen ik met hen in een hoek de wijk nam, rukten de pijlen van\nden Dood daar al de mijnen [14] weg, zoodat ik, jammerlijk alleen\ngelaten, door het verlies van mijn drie metgezellen, en van schrik als\nverlamd, niet wist, wat ik nu zou beginnen. Mijn gidsen zochten mij te\ntroosten door te zeggen, dat ik met het oog op deze benarde tijden\nliever moest bedenken, dat dit mijn vlucht gemakkelijker zou maken.\nDoch ik zei: „Waarom hebt gij mij dan eerst dien raad gegeven?” Zij\nmeenden, dat het nu geen tijd was om elkaar verwijten te doen, dat ik\nliever de vlucht moest nemen. En zoo maakte ik mij snel uit de voeten.\n\n\n\n        Eindoordeel van den pelgrim.\n\n9. Nu ik zoo het gevaar ontsnapt ben, weet ik waarlijk niet, wat ik\neigenlijk van dien stand moet zeggen: of een gelukkig huwelijk—zooals\nmij, naar ik veronderstel, zou zijn ten deel gevallen—de bron van meer\nvreugde of van meer leed, om verschillende oorzaken, zou geweest zijn.\nZooveel staat wel vast, dat, zoowel het leven aan de zijde eener vrouw\nals zonder haar, benauwend is en ook, al valt het huwelijk nog zoo\nschitterend uit, het zoete met het bittere is gemengd.\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK IX.\n\nDE PELGRIM ONDERZOEKT DEN HANDWERKSSTAND.\n\n\n        Wat hij er in het openbaar opmerkte.\n\nAls wij zoo verder gingen, kwamen wij in de straat, waar de\nverschillende ambachten uitgeoefend werden en die zich weder in vele\nkleine straten en pleinen verdeelde; daar waren overal hallen,\nwerkplaatsen, smidsen, winkels en kramen, voorzien van de\nmenigvuldigste en zonderlingste goederen en gereedschappen, in wier\nomgeving de menschenmassa op wonderlijke wijze ronddwarrelde, terwijl\neen geweldig lawaai van kloppen en hameren, ratelen, rollen en knarsen,\nvan snorren, loeien, fluiten en sissen de lucht vervulde. Ik zag hier,\nhoe sommigen in de aarde woelden en den grond openscheurden, doordat\nzij deels aan de oppervlakte den bodem openreten, deels het binnenste\nder aarde als mollen doorwroetten. Anderen plasten in het water, voeren\nop de rivieren en op de zee; nog anderen pookten het vuur op; eenigen\nstaarden suf voor zich uit; anderen worstelden met wilde dieren;\nsommigen hanteerden hout en steenen of droegen en vervoerden allerhande\ndingen van de eene plaats naar de andere. „Zie,” zeide mijn tolk, „welk\neen vernuftige en vroolijke arbeid hier verricht wordt; wel, wat bevalt\nu hier het best?” Ik zeide: „Het mag waar zijn, dat hier de indruk van\nvroolijkheid gewekt wordt; ik zie evenwel tevens, dat er veel wordt\ngezwoegd en hoor daarbij veel gesteun.” „Niet alle arbeid is even\nzwaar,” antwoordde hij mij, „daarom willen wij de bedrijven één voor\néén wat van naderbij bezien.” Zij leidden mij nu overal rond; ik leerde\nalles kennen en vatte ook zelf somtijds—om ervaringen op te doen—het\neene of andere voorwerp aan. Doch ik kan noch wil alles hier\nbeschrijven. Wat ik openlijk daar al zoo waargenomen heb, wil ik den\nlezer niet onthouden.\n\n\n\n        Alle handel en bedrijf is met gevaar verbonden,\n\nIn de eerste plaats bemerkte ik, dat alle handel en bedrijf van de\nmenschen slechts ijdele moeite en kwelling is en dat zij alle hun\nschaduwzijde hebben en met gevaar verbonden zijn. Zoo zag ik, dat\ndiegenen, welke met het vuur te maken hebben, door den rook met roet\nwaren bedekt en er zoo zwart als mooren uitzagen, dat hun het kloppen\nder hamers steeds in de ooren dreunde en zij daardoor bijna niets\nanders konden hooren; dat steeds de gloed van het vuur hun oogen deed\nglanzen en hun huid daardoor gezengd, met blaren bedekt en\nopengesprongen was. Diegenen daarentegen, die hun handwerk onder de\naarde verrichtten, hadden duisternis en verschrikking tot gezelschap en\nniet zelden kwam het voor, dat zij onder de aarde bedolven werden.\nDegenen, die hun beroep op het water uitoefenden, waren doorweekt als\neen rieten dak; zij sidderden van koude als espenloof, begonnen aan\nzeere ingewanden te lijden en niet weinigen hunner vonden hun graf in\nde diepte. De huid van hen, die hout, steen en ander materiaal\nbearbeidden, was met eelt bedekt, zij steunden onder het werk en matten\nzich tot het uiterste af. Ook zag ik, dat sommigen met onbenulligen\narbeid zich inspanden, tot zij geheel bezweet werden en door hun\nafmatting op het punt stonden er bij neer te vallen, ja zich zelfs\nlichamelijke schade deden en hun krachten sloopten, terwijl zij als\nloon voor dit ellendige zwoegen er nauwelijks in slaagden een stuk\ndroog brood te verdienen. Wel waren er anderen, die zich gemakkelijker\nen met meer voordeel hun weg door het leven baanden; doch hoe minder\nzij zich inspanden, des te slechter en bedriegelijker middelen moesten\nzij te baat nemen.\n\n\n\n        en laat verpoozing noch rust toe;\n\nIn de tweede plaats zag ik, dat alle arbeid der menschen dienen moet om\nden mond te vullen; want wat zij bijeenzamelden, stopten zij zich en\nden hunnen in den mond, de weinigen uitgezonderd, die, hetgeen zij den\nmond onthielden, in den buidel deden. Maar deze was, zooals ik\nherhaaldelijk zag, vol gaten, zoodat hetgeen men daarin deed, er weder\nuitviel en door anderen opgeraapt werd; of wel er kwam iemand, die den\ngeldbuidel aan den bezitter ontrukte; deze kwam ergens in de klem en\nscheurde, of raakte herhaaldelijk door een of ander ongelukkig toeval\nverloren, zoodat men duidelijk zien kon, dat als resultaat van al deze\nmenschelijke inspanning het geld zoo gemakkelijk als water wegvloeit.\nImmers men verwierf het geld om het even spoedig weer kwijt te raken,\nslechts met dit onderscheid, dat het gemakkelijker wegvloeide dan\ntoestroomde, hetzij dan dat men het door de keel joeg of van de eene\nkast in de andere liet glijden. Daarom zag ik overal ook meer armen dan\nrijken.\n\n\n\n        en vordert geen lichte inspanning;\n\nIn de derde plaats zag ik, dat iedere arbeid de geheele kracht van den\nmensch vergde. Indien iemand besluiteloos omzag of draalde bij het\nbegin van zijn werk, bleef hij dadelijk ten achter; onmiddellijk viel\nhem alles uit de hand en vóórdat hij er erg in had, zat hij op het\ndroge.\n\n\n\n        heeft vele hinderpalen te overwinnen;\n\nIn de vierde plaats zag ik, dat men overal met vele bezwaren te\nworstelen had. Voordat iemand zich in zijn beroep goed had ingewerkt,\nwas een goed deel van zijn levenstijd voorbij gevlogen en was hij\nhierin eenmaal geslaagd, dan diende hij zeer waakzaam te zijn, of alles\nging terstond weer den verkeerden kant uit; ja, ik bevond, dat zelfs\nden wakkersten man afwisselend winst en verlies ten deel viel.\n\n\n\n        wekt nijd en afgunst op;\n\nIn de vijfde plaats bemerkte ik, dat overal en voornamelijk bij hen,\ndie hetzelfde bedrijf uitoefenden, veel nijd en afgunst heerschte. Want\nzoodra een van hen meer opdrachten kreeg of meer goederen diens\nwerkplaats verlieten, keken hem zijn buren dadelijk met schele oogen\naan, knarsten op de tanden en bedierven zijn werk, waar zij het slechts\nkonden. Daaruit ontstond oneenigheid; men twistte en vloekte. Sommigen\nwierpen uit ongeduld hun gereedschap weg en gaven zich, om de anderen\nte trotseeren, aan lediggang over, die tot vrijwillige armoede voerde.\n\n\n\n        is zondig;\n\nIn de zesde plaats vond ik overal veel leugen en bedrog. Den arbeid,\ndien men vooral voor anderen verrichtte, deed men haastig en\noppervlakkig, terwijl men intusschen zijn eigen werk aanprees en de\nwaarde daarvan in de hoogste mate overdreef.\n\n\n\n        ijdel en overtollig;\n\nIn de zevende plaats werd mij duidelijk bewust, dat vele dingen ijdel\nen overbodig en de meeste menschelijke bezigheden enkel ijdelheid en\nnuttelooze dwaasheid zijn. Want daar zeer zeker een geringe hoeveelheid\nzeer eenvoudige spijs en drank toereikend is om het lichaam des\nmenschen te onderhouden, weinige en eenvoudige kleedingstukken\nvoldoende zijn om het te bedekken, een kleine, eenvoudige stulp om hem\nte beschutten, zoo volgt daaruit, dat slechts kleine en luttele zorg en\nmoeite daartoe noodig is, zooals inderdaad in oude tijden de zede\nwas.—Hier bleek mij evenwel, dat de menschen tegenwoordig deze waarheid\nniet kunnen of niet willen begrijpen, omdat zij gewoon geraakt zijn hun\nbuik met zooveel ongewone dingen te vullen en vol te proppen, zoodat\nalleen om deze aan te voeren, reeds een groot deel der menschen te\nwater en te land zich afsloven en zelfs leven en gezondheid in de\nwaagschaal moeten stellen, en daarna weer bijzonder geschoolde lieden\nde kunst moeten verstaan de uitgezochte spijzen te bereiden. Op gelijke\nwijze houdt zich een niet gering deel der menschen daarmee bezig,\nallerlei grondstoffen voor kleeding en bouwbedrijf bijeen te brengen en\ndaaraan menigvuldige, wonderlijke modellen en vormen te geven; dit\nalles is overtollig en ijdel en vaak zelfs zondig. Zoo zag ik ook vele\nwerklieden, wier kunst en streven er geheel op gericht was,\nkinderspeelgoed en ander speeltuig tot vermaak en tijdverdrijf te\nvervaardigen. Weer anderen waren er, wier werkzaamheid bestond in het\nmaken van groote massa’s werktuigen der wreedheid, zooals: zwaarden,\ndolken, strijdknotsen en geweren enzoovoort. Hoe nu de menschen met een\ngerust geweten en opgewektheid zich met heel dezen tak van nijverheid\nkunnen bezig houden, is mij onbegrijpelijk; maar één ding staat vast:\nwanneer men elke onnoodige, overbodige en zondige handeling uit hun\narbeid wilde wegnemen en daarvan afzonderen, dan zou het grootste deel\nvan den handel en het bedrijf der menschen te gronde gaan. Uit hoofde\nvan deze en de boven aangevoerde gronden kon mijn gemoed hierin geen\nbevrediging vinden.\n\n8. Dit was bovenal het geval, toen ik eindelijk nog inzag, dat men hier\nhet lichaam in dienst stelde van het vleesch, terwijl toch ieder mensch\neen veel hooger goed, de ziel, bezit, en hij vóór alles dient te\nwedijveren in de zorg voor den arbeid aan haar besteed en op haar\nvoordeel en gewin in de eerste plaats moet bedacht zijn.\n\n9. Eén ding rest mij nog in het bijzonder te vermelden, hoe het mij te\nland bij de voerlieden en op zee onder de zeelieden gegaan is. Toen ik\ndan zoo terneergeslagen door de werkplaatsen der handwerkslieden\nheenschreed, zei Overalbij tot de Verblinding: „ik zie reeds, dat onze\nvriend ongedurig en als kwikzilver is, dat ook voortdurend naar\nbeweging streeft, daarom is er geen plaats, die hem lijkt en wil hij\nzich aan geen enkel beroep binden. Toonen wij hem er een, dat hem\nruimte laat zich te bewegen: de koopmanschap; dan kan hij de wereld in\nalle richtingen doorreizen en vrij als een vogel rondvliegen. Ik\nverklaarde mijnerzijds geen bezwaar te hebben ook dit te beproeven en\nzoo gingen wij dan op weg.\n\n\n\n        Het zwoegende leven van den voerman.\n\n10. Al spoedig zag ik mij geplaatst te midden van een groote schare\nmenschen, die zich druk heen en weer bewogen, en verschillende dingen,\nzelfs houtsplinters, molm en mest verzamelden, opeenhoopten, ze dan van\nden grond opnamen en tot balen verpakten. Ik vroeg, wat dit te beduiden\nhad. Zij antwoordden, dat zij toebereidselen maakten voor de reis door\nde wereld. Ik vroeg: „waarom reizen zij niet zonder deze lasten? Zij\nzouden zich toch veel lichter kunnen bewegen.” De gidsen antwoordden:\n„Dwaas, die gij zijt. Gelooft gij, dat zij zonder deze reisvaardig\nzouden zijn? Wat gij ziet, zijn hun vleugels.” „Vleugels?” riep ik\nuit.—„Ja, waarlijk vleugels! Want deze geven hun veerkracht en moed en\nverzekeren hun op den koop toe overal nog toegang als pas en\nvrijgeleide. Of denkt gij dat men doelloos in de wereld mag\nrondzwerven? Op deze wijze moeten zij hun levensonderhoud, de gunst\nhunner medemenschen en al het verdere verwerven.” Toen ik hen\nvervolgens nauwkeuriger waarnam, zag ik, hoe een ieder zoo groot\nmogelijke pakken met waren trachtte bijeen te brengen, en deze dan,\nnadat hij ze behoorlijk gewogen had, op een onderstel met daaronder\naangebrachte wielen wentelde en daaraan bevestigde; dan werden voor het\nvoertuig trekdieren gespannen, en zoo ging het onder zwoegen en slaven\nvoorwaarts, met al deze goederen, over heuvels, bergen, door dalen en\nravijnen, terwijl zij zich diets maakten, dat dit een bij uitstek\nvroolijk leven was, hetgeen ik aanvankelijk ook geloofde. Doch toen ik\nzag, dat zij somtijds in de modder bleven steken, zich vuil maakten,\ndoor het water waadden, zich moesten inspannen en afbeulen, en zoowel\nvan regenstormen en sneeuwjachten, als van koude en hitte heel wat\nongemak te verduren hadden; dat in de bergpassen roovers op hen\nloerden, hun waren overhoop haalden, en hun de beurzen lichtten, (en om\ndit lot te ontvlieden hielp hun evenmin woeden als razen of tieren) dat\nzij ook dikwijls op den open landweg door een rooversbende aangevallen\nwerden en hun leven voortdurend op het spel stond, verging mij alle\nlust tot dit beroep.\n\n\n\n        De gevaren van het zeemansleven.\n\n11. Toen zeiden zij mij, dat er nog een andere, meer geriefelijke wijze\nwas om de wereld te doorkruisen, namelijk door te varen; dan, gaven zij\nvoor, werd een mensch niet door elkaar geschud, kreeg hij geen bevuilde\nkleederen en bleef hij in het slijk niet steken, maar kon als een pijl\nvan het eene eind der wereld naar het andere vliegen, om overal wat\nnieuws, buitengewoons en ongehoords te vinden. Zoo leidden zij mij tot\nden rand van het vasteland, waar wij niets anders voor ons zagen dan de\nzee en het gewelf van den hemel daar boven.\n\n\n\n        Beschrijving van het schip.\n\n12. Men beval mij een huisje binnen te treden, dat van planken\ngetimmerd was. Het stond niet op den vasten grond, had ook geen\nfundamenten, was evenmin sterk bevestigd door zuilen, stutten of\nsteunbeeren, maar het dreef op het water en schommelde heen en weer,\nzoodat men zich nog wel eens bedacht, alvorens het te betreden. Doch\ntoen ik de anderen zag binnengaan, bleef ook ik niet achter om niet\nbevreesd te schijnen, want men zeide mij, dat dit ons voertuig was.\nHoewel ik nu verwacht had, dat wij weldra wegvaren of, zooals het\nheette, wegvliegen zouden, bleven we daar, waar wij waren, één, twee,\ndrie, zelfs tien dagen onbeweeglijk liggen. „Wat is er nu weer aan de\nhand,” vroeg ik, „het heette immers, dat wij van het eene eind der\nwereld naar het andere zouden vliegen, en nu komen wij met geen\nmogelijkheid zelfs van onze plaats.” „Laat maar eerst het voorspan\naankomen,” zei mijn gids en vertelde mij, dat dit span stal noch voer,\nspoor noch zweep noodig had; men had alleen maar in te spannen om\ndadelijk weg te varen; ik zou nog slechts een weinig geduld hebben en\nmij weldra van de waarheid dezer woorden kunnen overtuigen. Intusschen\nwees men mij aan ons voertuig: de leidsels, touwen, riemen, de waag en\nhet zwengelhout, den dissel, den wagenas en den boom, die voor- en\nachterstel verbindt, de rong en verschillende hefboomen; toch was alles\nanders dan bij den voermanswagen. Het leek waarlijk, alsof de wagen\nonderstboven lag, en de disselboom, die van twee der langste\ndennenstammen gemaakt was, vrij naar boven in de lucht omhoogstak; van\nzijn spits liepen touwen in verschillende richting naar de raas in den\nvorm van vlechtwerk en ladders. De wagenas echter bevond zich aan de\nachterzijde, en een enkel man, die daar gezeten was, beroemde er zich\nop, geheel alleen het monster naar zijn wil te kunnen sturen.\n\n\n\n        Beschrijving der zeevaart.\n\n13. Op eenmaal verhief zich de wind. Onze bemanning vloog nu overeind\nen begon haastig heen en weer te draven, schreeuwde en juichte van\npleizier. Eenigen grepen nu eens dit, dan weder dat aan, anderen\nklauterden als eekhoorns langs de touwen op en neer, lieten de raas\nzakken en ontvouwden een samengerolden doek [15], die van biezen\nmatwerk scheen vervaardigd en deden meer dergelijke dingen. Ik vroeg\nweder, wat dit te beteekenen had, en bekwam ten antwoord, dat men\ninspande. En terwijl ik nog toekeek, begon het doek op te zwellen als\neen goed gevulde hooischuur (dat waren dus onze vleugels!) en in de\nlucht begon het te suizen, terwijl de wateren onder ons zich deelden en\nopspatten; en voordat ik er op bedacht was, was zoowel het land als de\nkust en al het overige uit mijn gezicht verdwenen. „Waar zijn wij nu\nterecht gekomen?” riep ik uit, wat zal er van ons worden?” Zij zeiden,\ndat wij nu vlogen. „Wel, laten wij in ’s Hemels naam dan maar vliegen,”\nzeide ik en zag niet zonder een zeker welgevallen, doch evenmin zonder\nheimelijke bezorgdheid, met welk een razende vaart het er doorging.\nWant trad ik buiten op het dek, zoo overviel mij duizeligheid; kroop ik\nechter naar beneden in het ruim, zoo omringde mij de angst voor het\nbruisende geweld, waarmee de wateren tegen de wanden van het schip\nstieten. En daar opeens kwam het in mij op, dat het toch eigenlijk zeer\nvermetel was aan zulke woeste elementen als het water en den wind, zijn\nleven toe te vertrouwen en zich zoo opzettelijk (met voorbedachten\nrade) in den muil des doods te begeven, van wien wij slechts twee\nduimbreed verwijderd waren, want zoo dik was de plank, die ons van\ndezen verschrikkelijken afgrond scheidde. Doch daar ik mij stellig\nvoorgenomen had, mijn vrees voor de menschen niet te laten blijken,\nzweeg ik stil.\n\n\n\n        De zeeziekte.\n\n14. Daar plotseling begint een onaangenaam riekende lucht mij te\nbevangen, en mijn hersenen en ingewanden te doordringen, zoodat ik niet\nop de been kon blijven. Ik wentelde mij rond van benauwdheid, (zooals\nallen, die aan deze levenswijze nog niet gewend zijn), schreeuwde en\nwist geheel geen raad; alles in mij borrelde en loste zich op; ik moest\nbraken en mij scheen niet anders te wachten, dan dat ik in de wateren\nzou vergaan [16] als een slak in de zon. Thans begon ik mij en mijn\nleidslieden aan te klagen, daar ik niet langer in de mogelijkheid\ngeloofde in het leven te zullen blijven; doch inplaats van medelijden\nte ondervinden, moest ik mij hun spot laten welgevallen. Ongetwijfeld\nwisten zij bij ervaring (wat mij zelf natuurlijk onbekend was), dat\ndeze toestand meestal niet langer dan een paar dagen aanhoudt, wat ook\nditmaal het geval was. Mijn krachten keerden allengs weer terug en ik\nzag in, dat de woedende zee mij daarmee haar welkomstgroet had\ngebracht.\n\n\n\n        Kalm weder op zee.\n\n15. Doch wat zou dit? Ergere dingen dan deze overvielen ons spoedig. De\nwind liet ons in den steek, onze vleugels hingen slap naar beneden en\nwij bleven onbewegelijk liggen, zonder zelfs een haar breed van onze\nplaats te kunnen komen. Ik fronste het voorhoofd, bezorgd wat dit\nworden zou. Wij zijn weggevoerd in deze woestijnen der zee, ach, zullen\nwij er ooit weer uitkomen? Och, zullen wij ooit het land der levenden\nweder aanschouwen? O, moeder, dierbare aarde, o, aarde, dierbare\nmoeder, waar zijt gij? God, de Schepper, gaf het water aan de visschen,\ndoch u aan ons. Helaas, de visschen blijven wijselijk in hun element,\nen wij zijn zoo dwaas het onze te verlaten. Als ons de Hemel niet te\nhulp komt, blijft ons niets over dan om te komen in dezen vreeselijken\nafgrond. Aan deze droefgeestige gedachten, waarmede mijn geest zich\nonafgebroken kwelde, werd ik plotseling door het geschreeuw der\nzeelieden ontrukt. Ik vloog op het dek en riep: „Wat is er te doen?”\nZij antwoordden, dat de wind opstak. Ik keek naar alle kanten, doch zag\nniets bijzonders en intusschen spreidden zij de zeilen uit. Daar kwam\nde wind, greep in de zeilen en droeg ons weg. Dit vervulde ons allen\nmet groote vreugde, die evenwel spoedig in bitterheid zou overgaan.\n\n\n\n        Storm op zee.\n\n16. De wind was intusschen zoo in kracht toegenomen, dat niet alleen\nwij, doch ook de diepe wateren beneden ons zoo geslingerd werden, dat\nde schrik ons om het hart sloeg. En de zee rolde zoo machtige golven\nuit alle richtingen op ons aan, dat onze weg door de baren afwisselend\nomhoog en omlaag, nu eens over hooge heuvels, dan weder door diepe\ndalen ging. Somtijds werden wij zoodanig omhoog geslingerd, dat wij\nhaast meenden, de maan te zullen bereiken en kort daarop stortten wij\nweer neder als in een diepen afgrond. Een ander maal scheen het, alsof\neen van de vele golven, die van voren of van terzijde aanrolden, ons\nals bij verrassing op de plaats zelve zou verslinden, doch zij lichtte\nons ieder keer in de hoogte, in dier voege, dat onze planken schuit nu\nnaar deze, dan naar gindsche zijde werd weggeslagen en de eene golf\nhaar aan de andere toewierp, waarbij zij nu eens naar bakboord, dan\nnaar stuurboord sterk overhelde en met haar voorsteven soms loodrecht\nnaar boven, dan weder naar beneden wees. Zoo kwam het ook, dat niet\nalleen het water ons zelf bespatte of boven onze hoofden hoog\nopgespoten werd, maar ook, dat wij konden staan noch liggen en van de\neene zijde naar de andere tuimelende, nu eens op de voeten, dan weder\nop het hoofd kwamen te staan. Daardoor scheen zich alles in ons lichaam\nom te draaien: misselijkheid en braken waren daarvan het gevolg. Daar\ndeze toestand dag en nacht onafgebroken voortduurde, is het licht te\nbegrijpen, hoeveel angst en schrik wij moesten doorstaan. En ik\noverleide: van alle menschen hebben toch dezen de meeste reden om vroom\nte zijn, daar zij nooit één uur zeker zijn van hun leven. Toen ik mij\nnu van hun vroomheid overtuigen wilde, zag ik, dat zij, als waren zij\nin een kroeg, met gulzigheid op hun eten aanvielen, dronken, speelden,\nlachten, ontuchtige gesprekken voerden, vloekten en zich aan allerlei\nuitspattingen overgaven. Daarover bedroefd, begon ik hen te vermanen en\nhen te verzoeken, dat zij toch over onzen ernstigen toestand eens\nzouden nadenken, hun lichtzinnigheid laten varen en tot God om hulp\nroepen. Doch alles was vergeefsch. Eenigen dreven den spot met mij,\nanderen voeren heftig tegen mij uit, nog anderen maakten zich gereed\nmij te slaan en sommigen wilden mij overboord werpen. De Verblinding\nried mij nu te zwijgen en herinnerde mij er aan, dat ik in een vreemd\nhuis als gast vertoefde, waar het dan ook wel ’t beste was, blind en\ndoof te zijn. „Ach,” riep ik uit, „het is onmogelijk, een goeden afloop\nte verwachten, als zij zulke gewoonten hebben.” Toen lachten zij\nopnieuw. Bij het zien van een dergelijke losbandigheid was ik wel\ngenoodzaakt te zwijgen, daar ik anders op een pak slaag had kunnen\nstaat maken.\n\n\n\n        Het schip vergaat.\n\n17. In dit oogenblik verdubbelt zich de kracht van den storm en een\nverschrikkelijk onweder barst boven ons los. Nu begint de zee eerst\nrecht haar golven tot aan den hemel op te stuwen; de golven kaatsen ons\nals ballen elkander toe; de afgronden openen zich voor onze oogen en\ndreigen nu eens ons te verzwelgen, dan weer drijven ze ons uit naar de\nhoogte. Soms draait de wind ons in een cirkel rond en slingert ons\nhulpeloos her- en derwaarts, zoodat het schip in zijn naden kraakt,\nalsof het in duizend stukken zou verbrijzeld worden. Toen voelde ik al\nmijn leden door den schrik des doods verstijven en had een gewissen\nondergang voor oogen. Daar de zeelieden het geweld van den storm geen\nweerstand meer konden bieden en ieder oogenblik het gevaar van tegen de\nrotsen of op zandbanken geworpen te worden, aangroeide, bergden zij\nsnel de zeilen en wierpen groote ijzeren haken aan dikke touwen uit, in\nde hoop, het zoo lang op die plaats te kunnen uithouden, tot de storm\nzou zijn gaan liggen. Maar te vergeefs! Eenigen van de mannen, die\nlangs de touwen probeerden omhoog te klimmen, werden als rupsen door\nden stormwind daar van af geslingerd en in de zee geworpen. Door het\ngeweld van de golven braken spoedig ook de ankertouwen af en zonken de\nankers in de diepte weg. En ten laatste begon ons schip met ons zoo\nhulpeloos als een houtspaan op den stroom rond te drijven en nu\nverloren ook die brooddronken ijzervreters den moed. Eerst toen zij,\nbleek en bevend, geen raad meer wisten, dachten zij aan God, drongen er\nbij ons op aan, te bidden en vouwden ook zelf de handen. Doch ons schip\nliep aan den grond, stiet op een onder het water verborgen klip,\nbarstte uiteen en begon snel te zinken. Door de zoo ontstane spleten\nstroomde het water naar binnen, en ofschoon allen, oud en jong, bevolen\nwerd uit alle macht het water te hoozen, zoo hielp het toch niet meer;\nde zee drong met geweld op ons aan en nam ons op in haar schoot.\nGeschrei, gejammer, en eindeloos weeklagen vervulde de lucht en ieder\nzag den wreeden dood reeds voor oogen. Maar daar het leven zoet is,\nklampte ieder zich vast aan wat hij maar grijpen kon—tafels, planken,\nrondhout, hopende zoo den dood door verdrinken te ontkomen en al\nzwemmende een of andere droge plek te bereiken. Ook ik hield mij ten\nslotte, toen het schip reeds uiteensloeg en alles verzwolgen werd, aan\nhet een of ander voorwerp vast en het gelukte mij met slechts enkele\nanderen het strand te bereiken. De vreeselijke afgrond verslond de\noverigen. Zoodra ik van mijn schrik en ontzetting een weinig bekomen\nwas, begon ik mijn gidsen met verwijten te overladen, dat zij mij aan\nzulke gevaren hadden blootgesteld. Zij zeiden evenwel, dat het mij geen\nkwaad zou doen; na het gevaar te zijn ontsnapt, zou ik maar weer\ngoedsmoeds zijn. Ja, inderdaad goedsmoeds! Tot mijn laatsten levensdag\nzal niemand mij meer tot een dergelijke onderneming overhalen.\n\n18. Terwijl ik nu een weinig rondkeek, zag ik, dat diegenen, welke\nevenals ik er het leven afgebracht hadden, zich weder naar de kust\nbegaven en opnieuw een schip bestegen. „Gaat dan uw ongeluk maar te\ngemoet,” riep ik, „waaghalzen, dit kan ik niet langer aanzien.” Mijn\ngids merkte op: „niet ieder is zoo verwijfd als gij. Het bezit van have\nen goed, beste vriend, is een mooi ding. Men moet zelfs zijn leven\nwagen om dit te verwerven.” Ik antwoordde hem: „Zou ik zoo dwaas zijn,\ndat ik mijn leven in de waagschaal zou stellen alleen ter wille van\nmijn lichaam en dat ik ten behoeve daarvan alles op het spel zou\nzetten? Dat doet niet eens het redelooze dier; de mensch, die iets\nhoogers in zich omdraagt, n.l. de ziel, moest liever geestelijk\nvoordeel en zielevreugde zoeken.”\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK X.\n\nDE PELGRIM BESCHOUWT DEN STAND DER GELEERDEN, VOORLOOPIG IN HET\nALGEMEEN.\n\n\nToen zeide mijn gids: „ik begrijp nu beter, wat uw geest bijzonder\naantrekt. Ik zal u bij de geleerden brengen, heusch, bij de geleerden!\nHet rustige, vredige leven, dat zij leiden, zal u zeker behagen en voor\nuw geest van groot nut zijn.” „Ja, zoo is het,” zei de Verblinding,\n„want wat kan er heerlijker zijn dan dat iemand zich afkeert van den\ngroven lichamelijken arbeid en zich wijdt aan het navorschen van de\nedelste levensuitingen. Dit is het juist, wat sterfelijke menschen doet\ngelijken op den onsterfelijken God, en Hem zelfs bijna doet evenaren;\nzoo worden zij ten naasten bij alwetend, opdat zij alles wat in den\nhemel, op de aarde en in de afgronden verborgen is, en wat er zijn zal,\nzouden uitvorschen en leeren kennen, ofschoon niet ieder deze gaven in\ndezelfde mate ten deel vallen.” „Leid mij dan daarheen,” zeide ik,\n„waarom draalt gij nog?”\n\n\n\n        Hij moet zich aan een streng examen onderwerpen\n\n2. En zoo kwamen wij aan de poort die „Disciplina” heette en een lang,\nsmal, donker en met gewapende wachtposten bezet gebouw was, bij welke\nieder, die in de straat der geleerden wilde zijn, zich aanmelden en om\neen toegangsbewijs moest vragen. Ik zag, hoe scharen van menschen, voor\nhet meerendeel nog jonge mannen, daar samenstroomden, die terstond aan\neen groot aantal uiteenloopende, strenge examens werden onderworpen.\nHet eerste gedeelte van het examen was bij ieder een onderzoek naar\nzijn beurs, zijn zitdeelen, zijn hoofd, zijn hersenen (deze werden naar\nde geaardheid van het neusslijm beoordeeld) en naar de huid, waarin hij\nstak. Was nu het hoofd van staal, en bestonden de hersenen uit\nkwikzilver, was de rug van lood, de huid van ijzer, en de beurs goed\ngevuld met goud, dan oogstte hij aller goedkeuring en werd op slag\nbereidwillig verder geleid; doch ontbrak een dezer vijf dingen, dan\nwees men hem eerst beslist af, later nam men hem in spijt van deze\nbooze voorteekenen op goed geluk aan. Verwonderd vroeg ik: „Hoe kan hun\ntoch aan die vijfderlei metalen zooveel gelegen zijn, dat zij zoo\nijverig dat alles trachten op te sporen?” „Daarop komt alles aan,”\nsprak mijn tolk, „want indien het hoofd niet van staal was, zoo zoude\nhet bersten; en indien de hersenen daar binnen niet van vloeibaar\nkwikzilver waren, zou de drager daarin geen spiegel bezitten; indien\nmen geen huid had van blik [17], zou men niet in staat zijn de\nbehandeling te verduren, die in het aanbrengen van den gewenschten vorm\nbestaat; als men geen looden zitvlak had, zou men het zittend leven\nniet kunnen volhouden en inderdaad alles verliezen; en hoe zou men ten\nslotte aan voldoenden vrijen tijd komen en aan de leermeesters, zoowel\nlevende als doode, indien het aan het hiertoe noodige geld haperde? Of\ndenkt gij, dat zulke groote dingen ons om niet in den schoot vallen?”\nToen begreep ik, waarop hij doelde: dat men namelijk gezondheid,\ngeestesgaven, standvastigheid, geduld en het noodige fortuin bezitten\nmoet, als men zich aan dezen stand wil wijden en zeide: „Zoo kan men\ndan naar waarheid zeggen: Non cuivis contingit adire Corinthum [18].\nAlle hout is geen timmerhout [19].”\n\n\n\n        en aan een moeilijke en pijnlijke kunstbewerking. Memoria\n        artificialis [20].\n\n3. Toen wij nu verder door de poort wandelden, zag ik, hoe elk van deze\nwachters een of meerderen van hen ter zijde voerde en daar ging\nbewerken. Hiertoe blies hij hun iets in de ooren, wischte hunne oogen\naf en reinigde neus en neusgaten door heeten waterdamp, trok hun\nvervolgens de tong buiten den mond en gaf haar met het mes den juisten\nvorm, boog armen en vingers en strekte ze dan weer en deed ik weet niet\nwat al meer [21]. Eenigen poogden zelfs de hoofden aan te boren en iets\ndaar in te gieten uit een trechter. Toen de tolk op mijn gelaat las,\nhoe ontzet ik daarover was, zeide hij tot mij: „Verwonder u daarover\nniet, geleerde mannen moeten handen, tongen, oogen, ooren en hersenen,\nzinnen en zintuigen hebben, geheel verschillend van die bij het gemeene\nvolk. Daarom worden ze zeer gefatsoeneerd en dat gaat heusch niet\nzonder veel moeite en tegenkanting.” Bij nauwlettend toezien bemerkte\nik, hoe duur de arme kerels die vervorming moesten betalen. Ik wil niet\neens van de kosten gewagen, doch zij moesten hun eigen huid\nblootstellen aan de behandeling van hun beulen. Want dezen bewerkten\nmet vuisten, stokken, roeden en geesels hun wangen, hoofden, ruggen en\nzitdeelen, tot het bloed begon te sijpelen en zij bijna geheel overdekt\nwaren met striemen, schrammen, blauwe plekken en eeltknobbels.\nMenigeen, dit ziende, keerde, zoodra hij slechts een blik door de poort\ngeworpen had, onverrichterzake terug en vertrouwde zich den wachter\nniet toe. Velen ontrukten zich aan de handen hunner pijnigers en namen\nde vlucht in het vrije veld. Slechts een kleiner aantal hield stand,\ntotdat zij uit de poort op een vrije plaats gelaten werden. Ook ik liet\ndeze bewerkingen, helaas niet zonder ongemak en bittere pijn, aan mij\nvoltrekken, daar ik nu toch eenmaal lust in dezen stand had.\n\n\n\n        Iedere geleerde ontvangt een getuigschrift.\n\n4. Toen wij de poort eindelijk uitgingen, zag ik, dat elkeen, die\nvoldoende bijgeslepen en bijgewerkt was, een kenteeken ontving, waaraan\nmen zou kunnen weten, dat zij nu tot dezen stand der geleerden\nbehoorden: een inktkoker aan den gordel, een pen achter het oor, en in\nde hand een onbeschreven boek om daarin de verkregen geleerdheid bijeen\nte brengen. Ook ik bekwam deze attributen.—Toen zeide Alweter tot mij:\n„Zie, nu hebben wij hier een viersprong: vanwaar vier wegen uitgaan,\nnaar de philosophie, de medicijnen, de jurisprudentie en de theologie.\nWelken wilt gij het eerst inslaan?” „Dien gij het beste oordeelt,”\nantwoordde ik. En hij zeide: „laten wij dan allereerst naar de\nmarktplaats gaan, waar allen samenkomen; daar kunt ge ze allen bij\nelkaar zien; en dan zullen wij de verschillende gehoorzalen bezoeken.”\n\n\n\n        De gebreken der geleerden.\n\n5. Toen bracht hij mij naar een plein, en zie, daar waren zwermen\nstudenten, meesters [22], doctoren en theologen, jonge mannen en\ngrijsaards. Eenigen van hen zag ik groepsgewijze met elkander spreken\nen disputeeren; anderen hadden zich in een hoek teruggetrokken om uit\nhet gezicht der overigen te zijn. Sommigen hadden (wat ik heel goed\nbemerkte, maar waarover ik niet met hen durfde spreken) wel oogen, maar\ngeen tong; anderen wel een tong, doch geen oogen; nog anderen hadden\nweliswaar ooren, doch misten oogen en tong enzoovoort. Zoo begreep ik,\ndat ook hier gebreken overbleven.—Toen ik nu den ingang van een gebouw\nzag, waar al deze lieden in- en uitgingen, zooals bijen haar korf in-\nen uitzwermen, drong ik er op aan, dat ook wij daarheen zouden gaan.\n\n\n\n        Beschrijving eener bibliotheek.\n\n6. Wij traden binnen en kwamen in een zaal, die zoo uitgestrekt was,\ndat men haar nauwelijks kon overzien; langs de wanden stond een zoo\ngroot aantal kasten met planken of schuifladen vol met cartonnen en\nblikken doozen, dat men deze op honderdduizend wagens niet zou hebben\nkunnen vervoeren en elk daarvan had een eigen opschrift en titel. En ik\nzeide: „in wat soort van apotheek zijn wij hier eigenlijk beland?” „In\nde apotheek,” sprak de tolk, „waarin de artsenijen tegen de ziekten van\nden geest bewaard worden; haar eigenlijke naam luidt bibliotheek. Kijk\neens, welk een oneindige voorraad van wijsheid hier opgestapeld ligt!”\nNu zag ik de geleerden in lange rijen komen en zich daarmee op zeer\nverscheidene wijze bezig houden. Eenigen onder hen kozen de schoonste\nen fijnzinnigste uit, trokken deze stuk voor stuk uit de kast en namen\nze dan als voedsel tot zich, door ze zachtkens te kauwen en te\nverteren. Ik trad op een van hen toe en richtte tot hem de vraag, wat\nhij daar deed? Hij antwoordde: „Ik nuttig voedsel om wel te gedijen.”\n„En hoe smaakt het u?” vroeg ik verder. „Zoolang het zich onder het\nkauwen in den mond bevindt, heeft het een bitteren of zuren smaak, die\nlater in een zoeten overgaat.” „En wat is het doel hiervan,” vorschte\nik uit. Hij zeide: „Het is zekerder en gemakkelijker voor mij te\ndragen, wanneer het zich in mijn binnenste bevindt. Ziet gij mij de\nuitwerking niet aan?” Toen beschouwde ik hem nauwlettender en vond, dat\nhij zwaarlijvig en vet was en een prachtig gezonde kleur had; zijne\noogen glinsterden als kaarsen; zijn taal was bedachtzaam en alles aan\nhem vol leven. Daarop sprak de tolk tot mij: „laten wij nu ook die\nanderen beschouwen.”\n\n\n\n        Gebrek aan orde bij de studie.\n\n7. Toen zag ik eenigen, die zich begeerig op alles wierpen, wat in het\nbereik van hun handen kwam en zich daarmede behoorlijk volstopten.\nNauwlettender toeziende, kon ik volstrekt niet vaststellen, dat zij een\ngezonde kleur hadden en in lichaamsgewicht of vetheid waren toegenomen,\nwel, dat hun buik gezwollen en opgezet was. Ik zag ook, dat al wat zij\nin den mond stopten, daardoor of langs den gewonen weg onverteerd het\nlichaam weer verliet. Eenigen van hen werden bovendien door\nduizeligheid overvallen en werden zelfs waanzinnig; anderen werden\nbleek, kwijnden weg en stierven. Anderen, die daarvan getuige waren,\nwezen hen elkaar aan en waarschuwden elkander voor de gevaren, die het\ngebruik der boeken (want dezen naam gaven zij aan de doozen) met zich\nmeebracht. Terwijl sommigen op den loop gingen, maanden anderen\nelkander tot een voorzichtig gebruik der boeken aan. Derhalve namen zij\nden inhoud daarvan niet meer in zich op, doch laadden zich op borst en\nrug zakken en buidels, die zij volstopten met de doozen (het waren\nboeken meestal met de volgende opschriften: Vocabularium, Dictionarium,\nLexicon, Promptuarium, Florilegium, Loci Communes, Postille,\nConcordantie, Herbarium [23] enz., al naar ieder ze voor zijn taak het\nmeest geschikt oordeelde); zij droegen deze steeds bij zich en haalden\nze telkens uit de zakken te voorschijn, wanneer zij iets te bespreken\nof te schrijven hadden; mond of pen strekte den inhoud tot voertuig.\nToen ik dit bemerkte, zeide ik: „Ik geloof haast, dat deze lieden hun\nwijsheid in den zak dragen?” waarop de tolk antwoordde: „Het zijn\nmemoriae subsidia [24]; hebt gij dan nooit daarvan gehoord?” Van vele\nzijden hoorde ik nu den lof van deze methode verheffen en, naar\nverluidde, maakten deze soort geleerden niets openbaar, wat niet vooraf\nrijpelijk overwogen was. Het mag zoo zijn, doch ik nam een anderen\nmisstand waar. Want het geschiedde in mijn tegenwoordigheid, dat\nsommigen der doozen [25] in stukken vielen en te loor gingen, terwijl\ndie van anderen vuur vatten [26], als zij ze terzijde legden. Ach, wat\nwas dat een heen en weer loopen, handenwringen, jammeren, en\nhulpgeroep! En niemand had dan gedurende zekeren tijd lust tot\ndisputeeren, tot schrijven of tot prediken; zij lieten het hoofd\nhangen, gingen gebukt verder met beschaamde kaken en zochten dan voor\ngeld en goede woorden weer in het bezit van hun gereedschap te komen,\nterwijl diegenen, welke hun wijsheid welbewaard in hun binnenste met\nzich meedroegen, voor dergelijke ongevallen niet behoefden te vreezen.\n\n\n\n        Studenten, die niet studeeren.\n\n8. Intusschen zag ik weder anderen, die de boeken noch in zich opnamen,\nnoch ook in de zakken staken, doch ze op hun kamer brachten; en toen ik\nhen daarheen volgde, bemerkte ik, dat zij de boeken van mooie foedralen\nvoorzagen, die in verschillende kleuren beschilderden en soms zelfs met\ngoud en zilver versierden; dan plaatsten zij ze op rijen in de kast,\nnamen ze er echter spoedig weder uit, om ze nog eens te bekijken en\ndaarna weer op hun plaats te zetten. Terwijl zij dit uit de rij nemen\nen weder daarin zetten meer dan eens herhaalden, gingen zij nu eens\ndichterbij dan weer op een afstand staan en wezen elkander vol trots,\nhoe mooi die boeken er van buiten uitzagen. Sommigen plachten ook van\ntijd tot tijd naar de titels te zien, opdat zij ze bij gelegenheid\nzouden kunnen opnoemen. Ik zeide: „met wat voor kinderachtige\nbeuzelingen houden deze lieden zich bezig?” „Beste vriend,” antwoordde\nde Verblinding: „het is een schoone zaak een mooie bibliotheek te\nbezitten.” „Ook als men daar in ’t geheel geen nut van trekt?” merkte\nik op. Hij gaf ten antwoord: „men telt degenen, die een bibliotheek\nbezit, ook onder de geleerden.” Ik dacht bij mij zelf: „juist zoo als\niemand, die een groot aantal hamers en tangen heeft, doch niet weet,\nhoe deze te hanteeren, tot de smeden gerekend wordt!” Maar ik durfde\nmijn meening niet openlijk zeggen, opdat ik mij niet bloot zou stellen\naan vijandelijkheden.\n\n\n\n        Ongeregeldheid bij het schrijven van boeken.\n\n9. Toen wij nu weder de bovengenoemde zaal betraden, zag ik het aantal\ndier doozen, welke artsenij bevatten, overal naar alle zijden snel\naangroeien, en mijn nieuwsgierigheid werd geprikkeld om na te gaan, van\nwaar zij werden aangevoerd. Ik bemerkte nu, dat dit geschiedde uit een\nafgesloten ruimte, waar ik bij mijn binnentreden verscheidene arbeiders\naan de draaibank zag, die in edelen wedijver elkander poogden te\novertreffen in de vervaardiging van deze kunstige doozen uit hout, been\nen andere stoffen, ze met zalf en theriak [27] te vullen en tot\nalgemeen gebruik af te leveren. En de Verblinding zeide tot mij: „Dit\nzijn nu de mannen, welke waard zijn daarvoor door ieder geprezen en met\neerbetoon overladen te worden, die hun medemenschen op de nuttigste\nwijze van dienst zijn, daar zij geen moeite en inspanning schuwen om\nwetenschap, kunst en wijsheid te vermeerderen en hun gaven anderen mede\nte deelen.” Zoo kreeg ik ook lust om te onderzoeken, waaruit datgene,\nwat hij de gaven der wijsheid noemde, gemaakt en toebereid was. Toen\nzag ik een of twee personen, naar ik meen, die welriekende kruiden en\nwortelen bijeenverzameld hadden en ze nu in kleine stukken sneden,\nfijnwreven, bottelden, distilleerden en daaruit heerlijke\ntheriakmiddelen, likkepotten, stroopen en andere artsenijen bereidden,\ndie voor het menschelijke leven zeer heilzaam zijn. In tegenstelling\ndaarmee zag ik, hoe anderen—en van deze soort waren er honderden—den\ninhoud van vreemde flesschen en potten gebruikten om hun eigen\nmateriaal daarmee te vullen. „Die gieten het vocht slechts over,” zeide\nik, waarop mijn tolk antwoordde: „ook zóó vermeerdert men de\nwetenschap, want kan niet een en dezelfde zaak nu zus en dan zoo gedaan\nworden? Men kan immers aan de reeds voorhanden stoffen steeds nog iets\nnieuws toevoegen en zoo de werking nog volkomener maken.” „Of\nbederven,” riep ik toornig uit, daar ik duidelijk zag, dat hier bedrog\ngepleegd werd, want menigeen greep naar eens anders benoodigdheden om\neenige van zijn eigen vaten daarmee te vullen, en verdunde dan den\ninhoud, zooveel hij kon, waartoe hij zelfs geen spoelwater afkeurde.\nAnderen daarentegen dikten het mengsel in door toevoeging van het een\nof andere domme allegaartje, zelfs van stof en straatvuil, alleen maar\nom een, hoewel schijnbaar, nieuw mengsel samen te stellen.\nOndertusschen brachten zij etiketten aan met veel weidscher opschriften\ndan die der anderen en prezen dan op onbeschaamde wijze, zooals alle\nkwakzalvers, hun waar aan. Er was nog iets, waarover ik mij zeer\nverwonderde en ergerde, dat zich namelijk—zooals ik vroeger al\nopmerkte—zelden iemand de moeite gaf den toestand, waarin de inhoud\nzich bevond, na te gaan en de meesten alles, zooals het daar lag en\nzonder onderscheid te maken, tot zich namen; en als eens iemand ging\nkeuren, zoo lette hij alleen maar op het uiterlijk en op het opschrift\nvan het etiquet. Nu begreep ik, waarom zoo weinig menschen tot\ninnerlijke geestesfrischheid geraakten, en waarom een ieder, naar mate\nhij meer van deze medicijnen had verslonden, heftiger braken moest, er\nbleek ging uitzien, kwijnde en ziek werd; ook zag ik, dat een zeer\ngroot deel van deze voortreffelijke medicamenten nimmer zijn eigenlijke\nbestemming, het gebruik er van door de menschen, bereikte, doch een\nprooi werd van motten, wormen, spinnen en vliegen en ten slotte in\nsombere kasten en afgelegen hoeken onder stof en schimmel te loor ging.\nEen dergelijk lot voor hun produkten vreezende, wendden velen, zoodra\nzij hun theriak toebereid hadden (ja sommigen zelfs, voordat zij met de\nbereiding goed en wel begonnen waren) zich onmiddellijk tot hun geburen\nom voorredenen, verzen en anagrammen [28] voor hun werk, zochten ook\ndadelijk schutspatronen [29], die aan het nieuwe praeparaat hun naam en\ngeld zouden willen leenen; meteen verzorgden zij titel en opschrift in\nuiterst sierlijken, kleurigen trant en omvlochten de verschillende\nfiguren en kopergravuren met wonderbaar dooreengeslingerde bloemen en\nguirlandes; daarna brachten zij hun werk ten deele zelf onder de\nmenschen en boden het daar te koop aan, ja, drongen het, om zoo te\nzeggen, den lieden tegen wil en dank op. Ik zag echter, dat ook dit ten\nslotte niet meer hielp, omdat de markt overal te zeer overvoerd was en\nik had medelijden met meer dan een, die een eenvoudig, rustig leven had\nkunnen leiden en nu zonder noodzaak of nut zijn goeden naam op het spel\nzette en zich ten nadeele zijner naasten met deze kwakzalverij\nbezighield. Toen ik evenwel deze meening openlijk uitsprak, oogstte ik\nslechts haat en nijd, alsof ik de goe-gemeente beleedigd had. Ik wil\nliever heelemaal zwijgen, als ik er aan denk, hoe velen uit absoluut\ngiftige stoffen hun confecten [30] bereidden, zoodat er bijna even\nzoovele vergiften als artsenijen waren, die op de markt kwamen; deze\nmisstand ging mij zeer aan het hart, doch er was niemand, die hem uit\nden weg kon ruimen.\n\n\n\n        De oneenigheid en tweedracht onder de geleerden.\n\n10. Toen kwamen we weder op het plein der geleerden terug; en zie, daar\nwas oneenigheid en twist onder hen, die zelfs tot samenscholingen en\nvechtpartijen leidde. Nauwelijks werd er iemand gevonden, die niet met\neen ander aan het bakkeleien was, en niet alleen de jonge mannen (bij\nwie het nog aan den overmoed, den nog niet gerijpten leeftijd eigen,\nzou kunnen worden toegeschreven) maar zelfs grijsaards gingen elkaar te\nlijf. Want hoe geleerder iemand onder hen zich zelf achtte of door\nanderen daarvoor gehouden werd, met des te grooter ijver zaaide hij\ntweedracht in zijn omgeving, begon de anderen met steenen te werpen, te\nbeschieten en op hen in te hakken, zoodat het gruwelijk was om aan te\nzien, waarbij dan nog kwam, dat hij nog zijn eer in dien strijd stelde\nen daarop roem droeg. „Maar om Gods wil,” riep ik, „wat beteekent dit\ntoch? Ik had nog wel gedacht en mij ook voorgespiegeld, dat deze stand\nde vredelievendste van alle zou zijn en ik ontdek hier zooveel twist en\ntweedracht.” „Mijn zoon,” antwoordde de tolk, „begrijpt gij dat dan\nniet: zij scherpen slechts hun vernuft.” „Hoe kunt gij zoo iets\nzeggen,” zeide ik, „ik zie immers bloed en wonden en de woede en den\ndoodelijken haat van den een tegen den ander; iets dergelijks heb ik\nzelfs bij den stand der handwerkslieden niet opgemerkt.”\n„Ongetwijfeld,” verklaarde hij, „moet gij de oorzaak daarin zoeken, dat\nhet handwerk een slaafsch beroep is, doch dit zijn vrije kunsten.\nDaarom is aan dezen volkomen vrijheid toegestaan, wat men genen noch\nveroorloven, noch van hen zou kunnen dulden.” „Maar hoe dit bij deze\nwanordelijkheid een geordende stand mag heeten,” zeide ik, „is mij een\nraadsel.” Weliswaar hadden hun wapenen op het oog niets\nafschrikwekkends; want hunne spiesen, zwaarden en dolken, waarmee zij\nop elkander inhieuwen en elkaar staken, waren van leder; zij hielden ze\nniet in de hand, doch in den mond. Hun schietwerktuigen bestonden uit\nriet en penneschachten, die met een in water opgelost poeder geladen\nwaren, en dan beschoten zij elkander met papieren kogels. Wanneer men\ndien strijd, zoo gezegd, oppervlakkig beschouwde, scheen daaraan niets\nvreeselijks te zijn; maar toen ik zag, dat iemand, die slechts licht\ngetroffen was, ineenkromp, schreeuwde, zich wrong en de vlucht nam,\nkostte het mij weinig moeite te begrijpen, dat het geen scherts, doch\nbloedige ernst was. Soms vielen meerdere personen tegelijk zoo heftig\nop een enkele aan, dat het kletterend geweld der zwaarden van rondom\nhun de ooren verdoofde en de papieren kogels op hen neerhagelden;\nmenigeen verweerde zich dapper, verdedigde zich tegen zijn aanvallers\nen dreef ze uit elkaar; doch anderen, verzwakt door hun wonden, zegen\nineen; ook zag ik hier een elders ongewone wreedheid, daar men zelfs\nvan de gewonden en de dooden niet afliet, doch hen met nog grooter\nwoede en onbarmhartigheid sloeg en op hen inhakte en een ieder het\nliefst zijn heldendaden bewees tegenover een vijand, die zich niet meer\nverdedigen kon. Anderen gingen met elkander wel iets inschikkelijker\nom, doch ook zij waren niet vrij van de neiging tot woordenwisselingen\nen misverstanden. Want nauwelijks opperde iemand een denkbeeld, of\ndadelijk stiet hij bij een ander op tegenspraak; men disputeerde zelfs\nover de kleur der sneeuw, of deze wit of zwart en of het vuur heet of\nkoud was.\n\n\n\n        De groote verwarring onder de geleerden.\n\n11. Op dit oogenblik kwamen eenige anderen tusschenbeide bij dit\nredetwisten en begonnen hen tot vrede te manen, waarover ik mij oprecht\nverheugde. Er ging ook een gerucht, dat men op alle geschilpunten tot\neen vreedzaam vergelijk zou komen en de vraag rees nu, wie dit\nondernemen zou. Daarop werd geantwoord, dat met bewilliging der\nkoningin Wijsheid uit alle faculteiten de meest tot oordeelen bevoegden\ngekozen zouden worden, wien zij het recht wilde verleenen, door hoor en\nwederhoor der strijdende partijen telkens het twistpunt nauwkeurig te\nonderzoeken en daarna uitspraak te doen, welke der betwiste meeningen\nhet meest met de waarheid zou strooken. Een niet gering aantal\ngeleerden, die of in het scheidsgerecht zitting zouden krijgen, of dit\nhoopten, schaarden zich bijeen; vooral zij kwamen in grooten getale\nbijeen, die wegens hun uiteenloopende meeningen met elkander in onmin\nwaren.—Onder hen zag ik Aristoteles [31] en Plato, Cicero en\nSallustius, Duns Scotus en Thomas van Aquino, Bartolus en Baldus,\nErasmus en de theologen der Sorbonne, Ramus en Campanella met de\nperepathetici, Kopernicus en Ptolemaeus, Theophrastus Paracelsus en\nGalenus, Hus, Luther en anderen met den paus en de Jezuïeten, Brenzius\nen Beza, Bodinus en Wier, Sleidanus en Surius, Schmidlinus en de\ncalvinisten, Gomarus en Arminius, de Rozenkruisers en philosophasters\nen dan nog tallooze anderen.—Toen nu het oogenblik gekomen was, waarop\nde scheidsrechters hun bevalen, hun klachten en bezwaren, hun bewijzen\nen de weerleggingen van tegen hen ingebrachte argumenten schriftelijk\nen in zoo weinig mogelijk woorden bijeengevat, in te dienen, hoopten\nzij zulke stapels boeken op, dat zesduizend jaren nauwelijks voldoende\nzouden zijn ze te onderzoeken. Zij verzochten, dat met deze beknopte\nuiteenzetting hunner meeningen voorloopig genoegen zou worden genomen,\ndoch dat het verder een ieder volkomen zou vrij staan, zijn meening,\nals de noodzakelijkheid daarvan werd aangetoond, breeder toe te lichten\nen uit te leggen. Zoo begonnen de rechters deze boeken in te zien; daar\nevenwel een ieder de inhoud van het boek, dat hem toevallig in handen\nkwam, naar het hoofd steeg, als werd hij dronken, begon hij zich\ndaarvoor in de bres te stellen en zoo ontstond onder de heeren rechters\nen vredestichters zelf groote tweespalt, daar ieder een van den ander\nafwijkende meening verdedigde.—Het gevolg was, dat zij spoedig\nonverrichterzake uiteengingen en zoo keerden de geleerde mannen tot hun\ngekrakeel terug, wat mij tot schreiens toe bewoog.\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK XI.\n\nDE PELGRIM ONDER DE PHILOSOFEN.\n\n\n        In het algemeen.\n\n1. De Verblinding zeide tot mij: „nu wil ik u echter bij de philosofen\nbrengen, wier taak het is de middelen op te sporen tot verbetering der\ngebreken, die de menschheid aankleven, en elkaar te leeren, waarin de\nware wijsheid bestaat.” „Dan zal ik hier, naar ik hoop, iets leeren,\ndat volkomen zekerheid biedt,” merkte ik op. „Gewis,” zeide hij, „want\ndit zijn menschen, die het wezen aller dingen kennen; die alles weten,\nwat de hemel doet en wat de afgrond verbergt, die in edele aandrift de\nmenschheid tot een deugdzaam leven leiden, stad en land den weg des\nlichts wijzen, God tot vriend bezitten en in hun wijsheid zelfs tot in\nZijn geheimenissen doordringen.” „Laten wij dan gaan,” riep ik, „hoe\neerder wij bij hen komen, hoe beter.” Doch als wij aangekomen waren en\nik daar een schare grijsaards verzameld zag en hun vreemde potsen\nwaarnam, werd ik geheel ontsteld. Het was waarlijk een bijzonder\nschouwspel: Bion had zich rustig nedergezet, Anacharsis wandelde rond,\nThales vloog, Hesiodus ploegde, Plato jaagde in de lucht zijne ideeën\nna, Homerus zong, Aristoteles disputeerde, Pythagoras zweeg, Epimenides\nsliep, Archimedes hief de aarde uit haar voegen, Solon schreef wetten\nen Galenus recepten voor, Euclides mat de zaal op, Kleobulus poogde de\ntoekomst te doorgronden, Periander stippelde de plichten uit, Pittacus\nvoerde oorlog, Bias bedelde, Epictetus bediende, Seneca, zelf, temidden\nvan tonnen goud zittend, verheerlijkte de armoede, Socrates verklaarde\nopenlijk, dat hij niets wist, Xenophon daarentegen beloofde aan ieder,\nhem alles te zullen leeren, Diogenes gluurde uit zijn vat en beschimpte\nallen, die voorbijgingen, Timon verwenschte iedereen, Democritus lachte\nbij dit alles en Heraclitus weende er bij, Zeno vastte, Epicurus gaf\nzich aan brasserijen over en Anaxarchus zeide, dat al deze dingen\nslechts schijnbaar en niet in werkelijkheid bestonden. Er waren nog\nvele andere, kleinere philosofen en ieder van hen vatte zijn leer in\neen bijzondere spreuk samen, die ik niet eens goed heb kunnen onthouden\nen die ik ook niet in mijn geheugen terug wensch te roepen. Toen ik dit\neen wijle aangezien had, riep ik uit: „Zijn dit die wijzen, die de\nlichten der wereld moeten heeten? Ach, ach, ik had iets anders\nverwacht! Zij zitten daar als boeren in de kroeg en schreeuwen allen\ndoor elkander.” „Dwaas, die gij zijt,” berispte mijn tolk, „gij\nbegrijpt immers deze geheimenissen niet.” Hoorende, dat er geheime\ndingen aangevoerd werden, begon ik ijverig daarover na te denken en de\ntolk poogde ze mij te verklaren. Opeens trad een man, die ook met den\nphilosofenmantel bekleed was (hij heette Paulus van Tarsen) op mij toe\nen fluisterde mij in het oor: „Niemand bedriege zich zelven: zoo iemand\nonder u denkt, dat hij wijs is in deze wereld, die worde dwaas, opdat\nhij wijs mag worden. Want de wijsheid dezer wereld is dwaasheid bij\nGod. Want daar is geschreven: Hij vat de wijzen in hunne arglistigheid;\nen wederom: de Heere kent de overleggingen der wijzen, dat zij ijdel\nzijn.” (1 Cor. 3 : 18, 19, 20). Met deze woorden stemde ik des te\ngereeder in, daar ik zag, dat zij met alles, wat mijn oogen gezien en\nmijn ooren gehoord hadden, overeen kwamen, en verzocht mijn leidsman\nmij naar een ander oord te brengen. De Verblinding schold mij echter\nuit voor dwaas, daar ik in plaats van iets van de wijzen te leeren, hun\nden rug wilde toekeeren. Ik zweeg evenwel en ging ondanks zijn woorden\nheen.\n\n\n\n        Onder de grammatici.\n\n2. Wij kwamen ook in een gehoorzaal en zie, deze was gevuld met jonge\nen oude bezoekers, bezig met een griffel letters, lijnen en punten op\nden wand te teekenen. Zoodra nu een van hen iets anders opschreef of\nuitsprak dan de anderen, lachten zij hem uit of dreven zoozeer den spot\nmet hem, dat zij met elkaar begonnen te twisten. Een ander maal hing\nmen op bepaalde afstanden op papier geteekende woorden aan de wanden op\nen streed daarover, welke beteekenis aan elk daarvan toekwam; legde ze\nnu eens in letters uiteen en stelde ze dan weer samen of verplaatste ze\nop allerlei wijzen. Toen mijn oogen verzadigd waren van dit schouwspel\nen er verder niets te zien was, zeide ik: „Het is eigenlijk maar\nkinderspel, laten wij ergens anders heengaan.”\n\n\n\n        Bij de rhetorici.\n\n3. Wij kwamen vervolgens in een andere gehoorzaal en zie, daar bevonden\nzich evenzeer vele menschen, die allen, van penseelen voorzien, ijverig\nde wijze bespraken, waarop men woorden, die geschreven of door den mond\nin de lucht waren losgelaten, met een groene, roode, zwarte, witte of\neen willekeurige kleur zou kunnen beschilderen. Ik vroeg, tot welk doel\ndit zou geschieden. Het antwoord luidde: „Om ook aan de hersenen der\ntoehoorders eene bepaalde kleur te verleenen.” Ik vroeg verder of men\ndit blanketsel tot versiering der waarheid of tot verfraaiïng van de\nleugen gebruikte. „Dat is, naar dat het valt.” „Dan vindt men hier,”\nriep ik, „bijna even zoo veel ijdele schijn en leugen, als waarheid en\ngewin”; en zoo ging ik van daar.\n\n\n\n        Onder de dichters.\n\n4. Hierop betraden wij een ander vertrek; daar bevond zich een groep\nflinke, jonge mannen, die op een kleine weegschaal lettergrepen afwogen\nen deze met een span maten en vroolijk rondhuppelden. De tolk, mijn\nverwondering hierover opmerkende, zeide: „Van alle kunsten, die in het\ngebruik der letters hun oorsprong vinden, is er geen kunstiger en\nblijder dan deze.” „En waarin bestaat zij dan?” vroeg ik. Het antwoord\nluidde: „Als men, door de woorden in hun eenvoudig verband te\ngebruiken, de beoogde uitwerking niet bereikt, poogt men den zin door\nwijziging van den bouw te verbeteren en den gewenschten indruk te\nmaken.” Toen ik nu zag, dat diegenen, welke deze kunst van het\naaneensmeden van woorden leerden, in bepaalde boeken keken, deed ik\ndesgelijks en las de volgende titels: de Culice [32], de Passere, de\nLesbia, de Priapo, de Arte Amandi, Metamorphoses, Encomia, Satyrae,\nkortom louter kluchten, fabels, minnetafereelen en allerhande\nzinneprikkelende voorstellingen, zoodat ik van heel dit doen bijna\nwalgde, vooral toen ik zag, dat deze sylbenmeters hun geheele kunst ter\nverheerlijking hunner vleiers beoefenden, daarentegen diegenen, welke\nhet hun niet naar den zin maakten, meedoogenloos met hun spot\nvervolgden, zoodat hun de kunst eigenlijk slechts diende om anderen te\nvleien, of ze met snijdenden spot te treffen. Nadat ik zoo had leeren\ninzien, welk een hartstochtelijk volkje het was, had ik den smaak voor\ndit gezelschap verloren en ging ijlings heen.\n\n\n\n        Onder de dialectici.\n\n5. Verder gaande kwamen wij in een ander gebouw, waar men Perspicilla\n[33] sleep en verkocht. Op mijn vraag antwoordde men mij, dat het\n„Notiones Secundae” [34] waren, met wier hulp men niet alleen de dingen\naan de oppervlakte kon waarnemen, maar ook tot het wezen der zaak\ndoordringen, meer in het bijzonder in de hersenen van zijn naaste een\nblik kon slaan en zijn verstandelijke vermogens schiften. En velen\nkwamen om deze brillen te koopen en de meesters leerden hen daarmee om\nte gaan en ze, wanneer het noodig was, zoo te verbuigen, dat ze recht\nop den neus zaten. De meesters nu, die ze vervaardigden, waren speciaal\ndaartoe aangewezen en hadden hun werkplaatsen in afgelegen hoeken; maar\nzij maakten ze niet alle naar hetzelfde model. De een maakte groote,\neen ander kleine glazen, de een ronde, de ander hoekige, en allen\nprezen hun waar aan, trachtten de koopers tot zich te lokken, waren\nonderling in een onverzoenlijken twist gewikkeld en gooiden elkander\nmet wat zij bij de hand hadden naar het hoofd. Sommigen kochten brillen\nvan alle meesters en zetten ze alle op; anderen kozen er slechts een\nenkelen uit en bevestigden dien eveneens op den neus. Hierop beweerden\neenigen, dat men daarmee geenszins zoo diep kon schouwen; doch anderen\nverklaarden zeer beslist alles te zien en toonden elkander zelfs\nhetgeen achter het menschelijk brein en de diepste roerselen van zijn\nverstand verborgen is. Maar van dezen zag ik er niet weinigen reeds bij\nde eerste schrede over steenen en blokken struikelen en in kuilen\nvallen, (waarvan ik reeds vroeger vertelde, dat zij hier overal in\nmenigte aanwezig waren). „Hoe komt het,” vroeg ik, „dat zij voor deze\nhindernissen niet uitwijken, daar zij door hun bril toch alles zien?”\nMen antwoordde mij, dat niet de bril, doch zij zelf de schuld droegen\nvan hun val, daar zij het juiste gebruik ervan niet kenden. De\nbrillenmeesters verklaarden bovendien, dat het geenszins voldoende was\nden bril der dialectiek te bezitten, doch dat het gezicht ook\nverhelderd moest worden met een collyrium [35] uit de physica [36] en\nde mathematica [37]. Daarom kregen zij den welgemeenden raad vooraf\nnaar een andere gehoorzaal te gaan en daar hun gezichtsscherpte te\nverbeteren. Toen ik hen daarop naar verschillende plaatsen zag\nheengaan, zeide ik tot mijn gidsen: „Laten wij hen volgen,” maar ik\nverkreeg niet eerder toestemming daartoe, voor ik op aandringen van\nAlweter mij eenige van die brillen aangeschaft en opgezet had. En het\nkwam mij inderdaad voor, alsof ik meer dan voorheen kon zien en dat men\nde dingen op verschillende wijzen kon zien. Ondertusschen bleef ik er\nvoortdurend op aandringen om verder te gaan, daar ik ook het collyrium,\nwaarover zij straks gesproken hadden, wilde beproeven.\n\n\n\n        Onder de natuurkundigen.\n\n6. Wij spoedden ons dus voort en kwamen op een plein, in welks midden\nik een grooten, wijd vertakten boom zag, waaraan velerlei bladeren en\nvruchten groeiden, de laatste nog alle in den bolster. Zijn naam was\n„Natura.” Rondom den boom was een aantal natuurphilosofen verzameld,\ndie hem in oogenschouw namen en elkander onder het noemen van den naam\nzijn takken, bladeren en vruchten aanwezen. „Ik hoor wel,” zoo merkte\nik op, „dat deze lieden zich oefenen in het noemen van de namen dezer\ndingen, maar ik zie tot nu toe niet, dat zij het wezen der natuur\ntrachten te doorgronden.” De tolk gaf mij ten antwoord: „niet ieder kan\ndaartoe de noodige bekwaamheid bezitten; kijk liever eens naar dezen.”\nToen zag ik, dat eenigen van hen twijgen afbraken, bladeren\nuiteenrafelden en ooft uitpelden en wanneer hun een noot in handen\nkwam, daaraan met hun tanden knaagden, zoodat deze hoorbaar knarsten.\nMaar zij beweerden, dat dit geluid door het verbrijzelen der bolsters\nontstond, die zij vervolgens schiftten en uitzochten; zij beroemden er\nzich op, dat zij nu den kern hadden, dien zij slechts in het geheim aan\neenige weinigen toonden. Toen ik evenwel nauwkeuriger op hun doen en\nlaten lette, nam ik duidelijk waar, dat alleen het uitwendige omhulsel,\nde schaal, verbrijzeld en vermorzeld, doch de hardere binnenschaal,\nwaarin de kern besloten lag, nog volkomen gaaf was. Nadat ik hun ijdele\npralerij en nuttelooze inspanning gezien had, (sommigen hadden zich\ninderdaad de oogen blind gestaard en tengevolge van het langdurig\nknagen de tanden gebroken) stelde ik met aandrang voor, ergens elders\nheen te gaan.\n\n\n\n        Onder de metaphysici.—Unum verum bonum [38]—P. Ramus [39].\n\n7. Nu kwamen wij in een ruimte, waarin de heeren philosofen er over\ndisputeerden, hoe men al het geschapene, dat zij voor zich hadden,\nzooals runderen, ezels, wolven, slangen en allerlei wild gedierte,\nvogels en kruipend gedierte en evenzeer hout, gesteente, water en vuur,\nzoowel als wolken, vaste sterren en planeten, ja zelfs de engelen, van\nde kenmerken, waardoor ze zich onderling onderscheidden, zou kunnen\nberooven en ze zoo geheel gelijkvormig maken. Eerst ontdeden zij ze van\nhun vorm, dan van de materie en tenslotte van alle onwezenlijke\nkenmerken, tot niets meer overbleef dan het zuivere Ens [40]. Verder\nstreed men er over, of al deze dingen een en hetzelfde waren, of zij\nalle goed en of zij werkelijk waren, wat zij waren; en dergelijke\nvragen legde men elkander vele voor. Eenigen, die acht gaven op hun\ndoen en laten, begonnen zich daarover te verbazen en vertelden, dat het\nmenschelijk vernuft zoo hoog was gestegen, dat het in staat was zich\nover het onmiddellijk waarneembare heen te zetten en alle lichamelijke\ndingen van hun lichamelijk element te ontdoen, tot ik zelf ten laatste\neen streelend genoegen begon te vinden in deze subtiele dingen. Maar\nplotseling verhief zich iemand [41] en riep luide, dat dit slechts\nijdele phantasie was, die men daarom liever moest opgeven. Hij kreeg\nook werkelijk eenigen op zijn hand; maar de anderen kwamen daartegen in\nopstand en veroordeelden hem als een ketter, daar hij het hoogste weten\nuit de philosophie wilde bannen en haar het hoofd [42] afhouwen.—Nadat\nik lang genoeg naar dezen twist geluisterd had, ging ik weg van deze\nplaats.\n\n\n\n        Onder de Arythmetici.\n\n8. En onzen weg vervolgende, geraakten wij te midden van een aantal\ngeleerden, die in een vertrek huisden, dat geheel met cijfers gevuld\nwas, in welke zij ijverig rondwoelden. Eenigen namen een aantal cijfers\nuit den verzamelden voorraad en plaatsten deze op regelmatige afstanden\nvan elkaar; anderen raapten ze dan met handenvol weer bijeen en legden\nze op stapels; sommigen namen van deze stapels weer een bepaald aantal\ncijfers af, die zij dan flink schudden en op een andere plek van het\nvertrek op een bijzondere wijze uitstrooiden. Vervolgens kwamen nog\nanderen, die de gescheiden deelen tot één geheel vereenigden; en dit\nproces van deelen en hereenigen herhaalde zich voortdurend, zoodat ik\nmij over dezen arbeid der wiskundigen verwonderde. Onderwijl\nverzekerden zij, dat in de geheele philosophie geen wetenschap meer\nzekerheid bood dan de hunne, omdat bij haar niets kan verloren gaan,\nnoch verdwijnen, noch overblijven. Toen ik vroeg, wat het doel dezer\nwetenschap was, verbaasden zij zich over mijn onwetendheid en de een na\nden ander begon mij wonderverhalen te doen. De een verzekerde het\naantal ganzen, dat zich in een vlucht bevond, te kunnen opnoemen,\nzonder ze te tellen; een tweede verklaarde mij te kunnen zeggen, in\nhoeveel uren een cisterne [43] door vijf pijpen leeg loopt; een derde,\nhoeveel stuivers [44] ik in mijn beurs had, zonder er naar te kijken,\nenz., totdat er eindelijk iemand gevonden werd, die op zich nam het\nzand der zee te tellen en daarover onverwijld een boek schreef\n(Archimedes). Door diens voorbeeld aangewakkerd maakte zich een ander\nop, (en deze wilde in zijn berekening nog grootere nauwkeurigheid\nbetoonen) de zonnestofjes te tellen. (Euklides [45]). Toen zij zagen,\nhoe verbluft ik daarover was, toonden zij mij, in hun verlangen om mij\nbehulpzaam te zijn in het verkrijgen van een goed begrip der zaak, hun\nregels: Trium [46], Societatis, Alligationis, Falsi; die ik dan ook\nmaar zoo zoo begreep. Doch toen zij mij tot het laatste en moeilijkste\ndeel van hun vak, dat Algebra of Cossa [47] heette, wilden inleiden,\nzag ik zulk een massa wild geschreven hanepooten, dat duizeligheid mij\nbijna overviel. Ik sloot de oogen en smeekte, mij schielijk van daar\nweg te leiden.\n\n\n\n        Onder de geometrici.\n\n9. Boven een andere gehoorzaal was het opschrift: Οὐδεὶς ἀγεωμέτρητος\nεἰσίτω [48] aangebracht; ik bleef staan en zeide: „Zullen wij daar wel\nbinnen mogen gaan, want zij laten alleen maar de meetkundigen toe?”\n„Kom gerust,” sprak Overalbij. Binnen getreden zag ik vele menschen,\ndie ieder voor zich op rustige wijze bezig waren, punten, lijnen,\nhoeken, kruisen, cirkels en vierkanten te teekenen. Vervolgens trad de\neen op den ander toe en toonden zij elkander hun werk. Soms beweerde\niemand, dat het werk anders moest gemaakt worden, terwijl de maker er\nbij bleef, dat het goed was: zoo zaten zij elkander in de haren.\nGelukte het iemand, een nieuwe lijn of figuur te vinden, dan was hij\nuitgelaten van vreugde, riep de anderen bijeen en toonde hun zijn\nontdekking; en dezen keken met welgevallen toe, wendden de hoofden\nlinks en rechts en beschreven met de vingers allerlei cirkelvormige\nbewegingen in de lucht, keerden vervolgens ieder in zijn hoekje terug\nen poogden dergelijke figuren te beschrijven; den een gelukte het, den\nander niet, zoodat de geheele zaal, de vloer, de wanden en de zolder\nvol lijnen waren. Zij lieten niemand toe, daarop een stap te zetten of\nze ook maar even aan te raken.\n\n\n\n        Præcipua apud geometras controversia de quadrando circulo.—Joh.\n        Scaliger.—Joh. Clavius [49].\n\n10. Zij, die onder hen het meest geleerd waren, kwamen bijeen in het\nmidden der zaal en trachtten met de grootste inspanning de een of\nandere stelling op te lossen, terwijl de anderen vol verwachting met\nopen monden om hen heen stonden. En het ging van mond tot mond, dat de\noplossing van het vraagstuk grooter verwondering zou wekken dan de\nstudie der ingewikkeldste zaken op de aarde; en als ze eenmaal gevonden\nwas, zou niets den mensch verder onmogelijk zijn. Begeerig om te\nvernemen, waarom het hier eigenlijk ging, trad ik naderbij en zag, dat\nzij een cirkel in hun midden hadden, en dat nu de vraag was, hoe\nhieruit een vierkant kon worden gevormd. Daar dit evenwel ondanks hun\nonuitsprekelijke inspanning niet gelukte, gingen zij tijdelijk weer\nuiteen en beloofden elkander, er verder over na te denken. Na een korte\nwijl, springt plotseling een van hen op en roept: „ik, ik heb het\ngeheim ontdekt!” Alles verzamelt zich met groote haast om hem heen om\nde oplossing bewonderend gade te slaan. De ontdekker haalt nu een\ngrootboek in folio voor den dag en toont hun dat. Dan verheffen zich\nluide kreten en gaat er gejuich op, als na een overwinning. Totdat op\neenmaal een ander geleerde aan dit vreugdebetoon een eind maakte door\nzoo luid te roepen, als zijn stem het toeliet, dat zij zich niet\nmoesten laten verblinden, want dat de getoonde figuur geen kwadraat\nwas. Nu zette hij hem een nog grooteren foliant voor, veranderde al\ndeze schijnbare kwadraten weer in cirkels en leverde het grondige\nbewijs, dat hetgeen de vorige geleerde vruchteloos beproefd had,\nonmogelijk door een mensch kon worden uitgevoerd. Hierop lieten zij\nallen het hoofd hangen en keerden tot hun wirwar van lijnen en hun\ngekrabbel terug.\n\n\n\n        Onder de geodeten [50].\n\n11. In een ander vertrek, dat wij daarop betraden, verkocht men duimen,\nspannen, ellen, vadems, maten en gewichten, hefboomen, windassen,\ndommekrachten en dergelijke werktuigen; het was er vol van lieden, die\nmaten en wogen. Eenigen maten het vertrek, waarin wij ons bevonden,\ndoch bijna ieder kwam na zijne opmeting tot een ander resultaat;\nhierdoor geraakten ze in twist en begonnen opnieuw te meten. Anderen\nmaten een schaduw naar haar lengte, breedte en dikte; nog anderen wogen\nhaar in een weegschaal. Kortom, zij beweerden, dat er niets in of\nbuiten de wereld was, dat zij niet in staat waren precies te meten. Ik\nnam echter een korten tijd hun werk in oogenschouw en zoodra ik\nbemerkte, dat zij meer snoefden dan noodig was, ging ik hoofdschuddend\nverder.\n\n\n\n        Onder de musici.\n\n12. Wij kwamen nu in het vertrek daarnaast, dat, zooals ik bemerkte,\nvol was van muziek, zang, geklink en geklank, en van het geluid van\nverschillende muziekinstrumenten. Eenigen, die daarbij stonden,\nonderzochten ze van buiten, van binnen, van alle kanten, en leiden hun\noor daartegen te luisteren met het doel zoo te ontdekken, wat wel den\ntoon of klank opwekte; waar het geluid ontstond, vanwaar het kwam en\nwaarheen het ging; waarom het soms stemde en soms niet. Anderen\nverzekerden, dat zij er reeds achter gekomen waren en verklaarden vol\nvreugde, dat het wezen der muziek iets goddelijks en een diep mysterie\nwas. Daarom ontleedden zij de toonreeksen, die zij hoorden, stelden ze\nweder samen, brachten ze op verschillende toonhoogten en deden dit met\nlust en opgewektheid. Maar onder de duizend had nauwelijks één de\nhiertoe vereischte begaafdheid: de anderen keken slechts toe. Wilde\niemand hunner toch zelf het instrument ter hand nemen, dan hoorde men\nslechts knarsen en krassen, zooals ook mij overkwam. Toen ik nu zag,\ndat velen, die mij hoogstaande menschen toeschenen, dit voor kinderspel\nen tijdverbeuzeling hielden, ging ik heen.\n\n\n\n        Onder de astronomen.\n\n13. Nu leidde Overalbij mij langs een trap naar een soort galerij, waar\nik veel menschen bezig zag met het vervaardigen van ladders. Zij\nrichtten deze tegen het hemelgewelf op, klauterden naar boven om naar\nde sterren te grijpen en door het gebruik van meetsnoeren, linialen,\npasser en schietlood den loop harer banen te bepalen. Eenigen zetten\nzich dadelijk neer en schreven de regels en wetten op, waarin op grond\nvan metingen aangegeven was: wanneer, waar en hoe de sterren zich naar\nelkaar toe of van elkaar af bewogen. Ik stond verbaasd over de\nvermetelheid der menschen, dat zij zich tot den hemel verheffen en den\nsterren haar loop durfden voorschrijven. Ik kreeg lust in deze\nonvolprezen wetenschap en begon met levendige belangstelling haar ook\nzelf te beoefenen. Maar toen ik mij een tijdlang daarmee bezig gehouden\nhad, zag ik helder in, dat de sterren geenszins naar hun pijpen dansen\nwilden. Dit begrepen de astronomen ook zelf heel goed, klaagden over de\nanomalitas coeli [51], probeerden steeds weer de sterren nu zus, dan\nzoo, in de haar voorgeschreven orde te rangschikken, zoodat zij ze\nzelfs van stand deden verwisselen en eenige van haar zelfs naar de\naarde neertrokken, daarentegen de aarde omhoog te midden der sterren\nplaatsten [52]. Kortom, op deze en andere wijzen dachten zij hypothesen\nuit, maar geen daarvan wilde doel treffen.\n\n\n\n        Onder de astrologen [53].\n\n14. Zoo kwam het wellicht, dat eenigen volstrekt niet meer omhoog\nklommen, maar zich er mee tevreden stelden, de sterren van beneden te\nbeschouwen, waarbij zij op de stelling acht gaven, die de eene ster ten\nopzichte van de andere op bepaalde tijdstippen innam. Terwijl zij dan\ndaaruit trigonen, kwadraten, sextielen, conjuncties, opposities en\nandere aspecten [54] vormden, voorspelden zij, hetzij openlijk aan de\ngeheele wereld, hetzij in het geheim aan bepaalde personen, toekomstige\ngelukkige of ongelukkige gebeurtenissen, stelden nativiteiten [55] en\nprognostica op schrift en verspreidden ze onder de menschen. Niet\nzelden overviel dientengevolge den menschen angst en schrik; een\nandermaal streelde hen een blij vooruitzicht; doch tot deze gelukkigen\nbehoorden slechts enkelen. Velen bekommerden zich volstrekt niet om de\nprognosticaties, wierpen ze in een hoek, hoonden de profeten door ze\nsterrenzwendelaars te noemen, en zeiden, dat zij ook zonder\nvoorspellingen volop te eten en te drinken hadden en behoorlijk konden\nuitslapen. Toch meende ik aan het eenzijdig oordeel dezer lieden geen\nal te groot gewicht te moeten hechten, als slechts de kunst als\nzoodanig een vasten grondslag bezat; doch hoe langer ik haar op de\nproef stelde, des te meer zag ik haar ontoereikendheid in; kwam ook een\nvoorspelling eenmaal uit, dan faalde zij in vijf andere gevallen weer.\nDaaruit trok ik de slotsom, dat het ook zonder hulp der sterren niet\nmoeilijk is, de toekomst te gissen, daar men bij welslagen geprezen\nwordt en in het tegenovergestelde geval zich nog altoos door de eene of\nandere uitvlucht kan redden.—Ik hield het daarom voor tijdverlies mij\nmet deze dingen nog langer op te houden.\n\n\n\n        Onder de historici [56].\n\n15. Zoo zochten wij een ander plein op en zagen weer iets nieuws. Daar\nstond een niet gering aantal menschen met een eigenaardig soort in een\naantal windingen gebogen hoorns, waarvan zij het eene eind voor de\noogen hielden en het andere eind over den schouder heen tegen den rug\nlieten rusten. Toen ik om inlichting vroeg aangaande het gebruik dezer\ninstrumenten, gaf de tolk mij ten antwoord, dat het kijkers waren,\nwaarmede men achterwaarts zien kon, „want,” meende hij, „wie waarlijk\nmensch wil zijn, moet niet alleen datgene zien, wat vlak voor zijn\nvoeten ligt, maar ook kennis nemen van wat voorbijging en reeds achter\nden rug is, opdat hij de lessen van het verleden toepasse op het heden\nen de toekomst.” Voor mij was deze zaak geheel nieuw (want te voren had\nik stellig nooit iets van het bestaan van dergelijke gebogen kijkers\nvernomen) en daarom verzocht ik er een ter leen, om daarmee eenige\ntafereelen te bekijken. Men reikte mij terstond enkele kijkers over en\no wonder! door elk daarvan was iets geheel anders te zien. De eene\nkijker liet de dingen in de verte, de andere in de onmiddellijke\nnabijheid zien; het eene in deze, het andere in die kleur; door een\nderden kijker was hiervan weer geen spoor te zien, zoodat ik weldra tot\nde slotsom kwam, dat men er zich geheel niet op verlaten kon, of het\nmet de een of andere zaak zoo stond, als zij zich voordeed; doch dat\nveeleer dezelfde zaak voor mijn oogen telkens in een ander licht\nverscheen, zoo vaak ik een anderen kijker ter hand nam. En toch heb ik\nopgemerkt, dat ieder de lenzen van zijn kijker vertrouwde; daardoor\nontstond dan ook over menige aangelegenheid vaak een heftig krakeel en\ndat beviel mij evenmin.\n\n\n\n        Onder de beoefenaars van ethiek en politiek.\n\n16. Toen zij mij opnieuw naar een andere plaats wilden brengen, vroeg\nik, of er niet haast een eind aan het waarnemen der geleerden kwam. Het\nzou mij waarlijk bang om het hart worden, als ik nog verder onder hen\nmoest verkeeren. „Het beste komt nog,” zei Overalbij. Wij schreden\ndaarop een zaal binnen, die vol was met schilderijen; aan de eene zijde\nwaren de schoone en liefelijke, aan de andere zijde die met leelijke en\nwanstaltige afbeeldingen opgehangen; daar tusschen gingen de philosofen\nop en neer, die de beelden niet alleen in oogenschouw namen, maar ook\nhun best deden de schoone nog schooner en de leelijke nog leelijker te\nkleuren. Op mijn vraag naar de beweegreden dezer handelwijze,\nantwoordde mij de tolk: „ziet gij dan niet de opschriften daarboven?”\nEn hij bracht mij dichterbij en wees ze mij: Fortitudo [57],\nTemperantia, Justitia, Concordia, Regnum enz. en aan de andere zijde:\nSuperbia, Gula, Libido, Discordia, Tyrannis enz. De philosofen nu\nverzochten alle aankomelingen dringend de schoone afbeeldingen recht te\nbeminnen, de leelijke daarentegen te haten, terwijl zij de eerste\nzooveel mogelijk prezen, en de laatste smaadden en gispten. Dat beviel\nmij bijzonder en ik gaf daaraan uitdrukking door te zeggen: „Hier vind\nik nu toch eindelijk menschen, die daden verrichten, welke het\nmenschelijk geslacht waardig zijn.” Doch helaas, spoedig zag ik, dat\ndeze beminnelijke zedenleeraars zich zelf volstrekt niet meer tot de\nmooie schilderijen dan tot de leelijke voelden aangetrokken en niet\nalleen voor deze meer afschuw dan eerbied voor genen hadden, maar ook,\nde oogen dikwijls zeer gaarne naar de laatste richtten, zoodat ook\nanderen, door hun voorbeeld verleid, naar die wanstaltige beelden de\noogen wendden, ze toelonkten en daarmee kortswijlden. Toen barstte ik\ntoornig uit: „nu zie ik duidelijk in, dat (zooals de wolf in de fabel\nvan Aesopus zegt) de menschen anders spreken dan zij handelen; hun\ngeest vliedt weg, van hetgeen hun mond prijst en hun hart hangt aan,\nwat hun tong verafschuwt.” „Gij zoekt vermoedelijk engelen onder hen?”\nriep de tolk, briesend van drift. „Zal wel ooit iets uw tevredenheid\nopwekken? Overal ontdekt gij gebreken!” Toen zweeg ik en liet het hoofd\nzakken, vooral toen ik zag, dat al de anderen, begrijpende, dat ik op\nhen lette, mij onvriendelijk aanzagen. Ik verliet hen en ging naar\nbuiten.\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK XII.\n\nDE PELGRIM BESCHOUWT DE ALCHYMISTEN.\n\n\nOveralbij deed mij nu dezen voorslag: „Kom nu in alle geval mee, ik zal\nu naar een plaats geleiden, waar het menschelijk vernuft zijn\nhoogtepunt bereikt in zulk een heerlijken arbeid, dat wie zich daaraan\neenmaal heeft gewijd, daarvan zijn leven lang niet meer kan aflaten\nvanwege het edele en verrukkelijke genot, dat het den geest verschaft.”\nIk verzocht hem mij zonder uitstel dien arbeid te toonen. Zoo voerde\nhij mij een donker gewelf binnen, en zie, daar stonden in vonkelende\nrijen vuurhaarden, smeltovens, ketels en glazen gereedschappen. Er\nliepen menschen af en aan, die rijshout bijeendroegen en uitspreidden;\ndan ontstaken zij het vuur, bliezen het aan en doofden het weder uit,\nterwijl zij de een of andere stof in vaten uitgoten en verder op\nallerlei wijzen vloeistoffen mengden, door die van het eene vat in het\nandere over te gieten. Op mijn vraag, wat voor menschen dit waren en\nwat zij eigenlijk deden, ontving ik ten antwoord: „Dit zijn de\nscherpzinnigste philosofen, die tot stand brengen, wat de zon aan den\nhemel met haar gloed in de ingewanden der aarde in vele jaren niet kan\nuitwerken, doordat zij verschillende metalen tot den hoogsten graad van\nvolkomenheid opvoeren, dat wil zeggen, tot goud.” „Tot welk doel?”\nwierp ik hem tegen. „Heeft men dan aan ijzer en andere metalen niet\nmeer behoefte dan aan goud?” „Wat zijt gij een ezel,” sprak hij, „het\ngoud is toch het kostbaarste metaal; wie het bezit behoeft geen armoede\nte vreezen.”\n\n\n\n        Lapis philosophicus [58].\n\n2. Bovendien bezit die stof, welke metalen in goud verandert, nog\nandere wonderbaarlijke krachten; onder anderen ook die, dat zij des\nmenschen gezondheid tot aan den dood ongeschonden bewaart en dezen niet\ntoelaat (tenzij dan na twee of driehonderd jaar). Indien men maar de\nkunst van het rechte gebruik dezer stof verstond, zou men zich waarlijk\nzelf onsterfelijk kunnen maken, want deze lapis is zeker niets anders\ndan het zaad des levens, de kern en het uittreksel der geheele wereld,\nwaaruit de dieren, planten, metalen en de elementen zelf hun bestaan\nputten.” Ik schrok bij het hooren van zoo wonderlijke dingen en vroeg:\n„Zijn deze menschen hier dan allen onsterfelijk?” Het antwoord luidde:\n„Niet ieder slaagt er in dit middel te vinden en wien het gelukt, weet\nhet niet altijd juist toe te passen.” „Als ik slechts dezen steen\nbezat,” zeide ik, „zou ik mij alle moeite geven hem zoo aan te wenden,\ndat de dood niets tegen mij zou vermogen; en voor mij zelf en anderen\nzou ik goud in overvloed willen hebben. Doch waar kan men dezen steen\nbekomen?” „Hij wordt hier toebereid,” antwoordde hij. „In deze kleine\nketels,” vroeg ik.—„Juist.”\n\n\n\n        Wat bij de goudmakers voorvalt.\n\n3. Met zulke verlangens bezield, zette ik mijn weg voort en lette op\nelke kleinigheid, waar en hoe deze verricht werd en ik merkte op, dat\nniet allen hetzelfde succes op hun werk hadden. De een liet zijn vuur\nte zwak branden, en zoo kookte de stof in den ketel niet lang genoeg.\nEen ander had het vuur te hard gestookt; daardoor sprongen de vaten en\nontweek er een gas; de man zeide, dat de azoth ontsnapt was en barstte\nin tranen uit. Een derde had bij het overgieten der stof een gedeelte\nop den grond gestort of de juiste menging niet getroffen. Eenigen\nhadden zich door den rook de oogen bedorven, zoodat zij op het\ncalcineeren en fixeeren [59] niet goed meer konden letten; of de rook,\ndie op hen aandreef, verhinderde hen te zien en terwijl zij nog bezig\nwaren, de oogen uit te wrijven, was de azoth reeds ontsnapt. Sommigen\nademden den damp in en stierven. Bij de meesten was de voorraad kolen\nin de zakken ontoereikend; zij moesten dan ergens anders gaan leenen,\nondertusschen koelde het mengsel af en alles was verloren. En een\ndergelijk voorval greep hier dikwijls plaats, ja, bijna onophoudelijk.\nWant ofschoon zij niemand tot hun gezelschap toelieten, die niet een\nwelgevulde beurs bezat, slonk deze bij iedereen toch zeer snel, zoodat\ner weldra geen penning meer over was. Dus werd hem geen andere keus\ngelaten dan het werk stop te zetten of zich tot iemand anders te wenden\nom geld te leenen.\n\n4. Nadat ik hun doen en laten voldoende had gadegeslagen, zeide ik:\n„Mannen, die vruchteloos arbeiden, zie ik hier genoeg; maar ik bespeur\nniemand, die den steen gevonden heeft. Ik zie, dat zij door koken en\nroosteren goud willen maken en het levenselixer brouwen, maar de\nuitslag is, dat zij goud verkwisten en hun levenskracht verteren. Waar\nbevinden zich toch die gelukkigen met hun bergen van goud en hun\nonsterfelijkheid?” Hij antwoordde mij: „Men zal u niet dadelijk in deze\nwetenschap inwijden; en ik zou het hun ook niet willen aanraden. Een\nzoo kostbare zaak moet geheim blijven. Want indien een van de machtigen\nder wereld van zulk een man hoorde, zou hij zich van hem meester maken\nen deze zou dan zoo goed als voor altijd van zijn vrijheid beroofd\nzijn; daarom moeten deze wijzen hun geheim voor zich houden.”\n\n5. Op dat oogenblik zag ik eenigen van deze half verzengde alchymisten\nsamenkomen en, mijn ooren spitsende, hoorde ik, dat zij onder elkander\nde oorzaken van het mislukken hunner pogingen trachtten op te sporen.\nDe een gaf de schuld aan de philosofen, die een te duistere\nbeschrijving van deze kunst hadden gegeven; een ander klaagde over de\nbroosheid van het glazen gereedschap; een derde wees op de voor tijd en\ngelegenheid ongunstige aspecten der planeten; een vierde was boos over\nde troebele, aardachtige verontreinigingen in den Mercurius [60]; een\nvijfde klaagde over geldgebrek. Kortom, er waren zooveel gronden voor\nmislukking, dat zij geen raad wisten hoe hun kunst ter hulp te komen.\nDat zag ik duidelijk. En toen zich de een na den ander naar buiten\nbegaf, vertrok ook ik.\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK XIII.\n\nDE PELGRIM BESCHOUWT DE ROZENKRUISERS.\n\n\n        Fama Fraternitatis anno 1612, latine ac germanice edita [61].\n\nPlotseling hoor ik op het plein het luide geschal van een trompet,\nwaarop ik, rondziende, iemand te paard zag aanrijden, die de philosofen\nbijeenriep. Zoodra deze in groote menigte van alle zijden waren\ntoegestroomd, begon hij in vijf verschillende talen over de\nonvolkomenheid der vrije kunsten en der philosophie in haar geheel te\nspreken; en dat reeds eenige uitstekende mannen, daartoe door God\nopgewekt, bijeengekomen waren om al deze gebreken te onderzoeken, ze te\nherstellen en zoo de menschelijke wijsheid tot dien trap der\nvolmaaktheid op te voeren, waarop zij voor den zondenval in het\nparadijs had gestaan. Goud te maken, zeide hij, was van honderd andere\nkunsten de geringste, waartoe zij in staat waren, want daar de geheele\nnatuur open en ontsluierd voor hun oogen lag, waren zij in staat ieder\nding naar willekeur een bepaalden vorm te geven en dien er weder aan te\nontnemen. Verder verklaarden zij, de talen van alle naties machtig te\nzijn en alles te weten, wat over het geheele rond der aarde, zelfs ook\nin de Nieuwe Wereld, geschiedde; zij konden met elkander zelfs op een\nafstand van duizend mijlen spreken. Hij verzekerde, dat zij den steen\nder wijzen bezaten, met behulp waarvan zij alle ziekten genazen en een\nlang leven konden waarborgen. Want Hugo Alverda [62], hun praepositus\n[63], zou reeds 562 jaren oud zijn en zijn ambtgenooten niet veel\nminder. Nadat zij zich zooveel eeuwen verborgen gehouden en (zeven van\nhen) in alle stilte aan de volmaking der philosophie gewerkt hadden,\nwaren zij nu geneigd, daar alles alreede tot volkomenheid gebracht was\nen volgens hun wetenschap een reformatie [64] over de geheele wereld\nvoor de deur stond, niet meer verborgen te blijven, maar zich in het\nopenbaar te vertoonen, bereid om een ieder, dien zij daartoe waardig\nachtten, hun kostbare geheimen mede te deelen. Indien zich dan iemand\nbij hen aanmeldde, onverschillig in welke taal hij sprak en tot welke\nnatie hij behoorde, zou alles, wat hij zeide, beslist te hunner\nkennisse komen en niemand zonder vriendelijk bescheid blijven. Maar als\niemand onwaardig was en louter uit hebzucht of nieuwsgierige\nonbescheidenheid deze gaven wenschte te erlangen, dan zou hij, al vroeg\nhij hen nog zoo uit, niets te weten komen.\n\n\n\n        Varia de Fama judicia [65].\n\n2. Nadat hij deze rede uitgesproken had, verdween de bode. Naar de\ngeleerden omziende, vond ik hen bijna allen op het hooren van dit\nnieuws verslagen. Langzamerhand begonnen zij evenwel de hoofden bij\nelkaar te steken en hun oordeel hier over uit te spreken, sommigen\nfluisterend, anderen met luider stem. Ik trad nu hier, dan daar op de\nkleine groepen geleerden toe en luisterde.—En hoor, daar hieven\nsommigen een luid gejubel aan en wisten zich van vreugde niet te\nhouden. Zij betreurden het, dat hun voorouders gedurende hun\nlevensdagen niet een dergelijk geluk was ten deel gevallen; en prezen\nzich zelf gelukkig, omdat zij in het volledige bezit der volmaakte\nphilosophie gekomen waren. Indien men het maar wenschte, zou het\nvoortaan mogelijk zijn, alles te weten, zonder in dwalingen te\nvervallen; alles in overvloed te bezitten, zonder eenig gebrek te\nhebben, en zonder ziekte en grijze haren vele duizenden jaren in het\nleven te blijven. En voortdurend herhaalden zij: „O hoe gelukkig, hoe\novergelukkig is onze tijd.” Op het hooren van dergelijke woorden, begon\nik mij ook zelf te verheugen en de hoop te koesteren, als het God\nbehaagde, aan al datgene, waarop de anderen zich spitsten, ook aandeel\nte krijgen. Daarentegen zag ik ook eenige geleerden, die in diep\nnadenken verzonken en zeer verlegen waren, wat zij van de zaak\neigenlijk moesten denken. Zij zouden blij geweest zijn, wanneer hetgeen\nzij hadden hooren aankondigen, slechts waar geweest was; maar deze\ndingen schenen duister te zijn en boven het menschelijk verstand uit te\ngaan. Anderen verzetten zich nadrukkelijk, zeggende, dat alles bedrog\nen zwendel was: als deze hervormers der philosophie vele eeuwen geleefd\nhadden, waarom waren zij dan niet eerder voor den dag gekomen? En als\nzij van hun zaak zoo zeker waren, waarom kwamen zij dan niet\nstoutmoedig voor den dag, in stede van evenals vleermuizen in hun\ndonkere schuilhoeken te fluiten? Naar zij meenden, was de philosophie\ngoed gefundeerd en had zij geen hervorming noodig. Indien men toestond,\ndat zij haar aanhangers uit de hand werd geslagen, zouden zij met leege\nhanden blijven zitten. Toen begonnen eenigen verschrikkelijk op hen te\nschimpen en hen uit te vloeken, waarbij zij hen voor waarzeggers,\nheksenmeesters, ja zelfs voor baarlijke duivels uitmaakten [66].\n\n\n\n        Fraternitatem Ambientes [67].\n\n3. Om kort te gaan, op het geheele plein heerschte een geweldige\nopschudding, en bijna elkeen brandde van verlangen om de gaven der\nBroederschap machtig te worden. Vandaar dat niet weinigen\nverzoekschriften opstelden, hetzij heimelijk, hetzij in ’t openbaar en\nze hun toezonden in de heugelijke verwachting, dat ook zij spoedig in\nde Broederschap zouden worden opgenomen. Doch ik zag, hoe al deze\nverzoekschriften, nadat zij alle hoeken der aarde doorloopen hadden,\nzonder beantwoord te zijn, tot hun afzenders terugkeerden en hoe de\nblijde verwachting overging in diepe smart; zelfs den spot der\nongeloovigen moesten zij verduren. Doch velen herhaalden hun verzoek\neen tweede, ook wel een derde maal en nog vaker, en smeekten hen, door\nalle kunsten der Muzen [68] te hulp te roepen, daarbij de warmste\nhuldebetuigingen uitende, die zij konden bedenken; ja, bezwoeren hen\nzelfs den dorst hunner ziel naar wijsheid niet ongestild te laten.\nSommigen, niet in staat een langer uitstel te verdragen, doorkruisten\nde wereld van de eene landstreek naar de andere, al klagende over hun\nongelukkig gesternte, dat zij die gelukkige menschen niet konden\nvinden. De een schreef de schuld daarvan toe aan eigen onwaardigheid,\neen ander aan het onvoegzame gedrag dier mannen; en zoo verviel de een\ntot wanhoop, terwijl de andere rondzag naar nieuwe middelen en wegen,\nwaarvan slechts nieuwe teleurstelling het gevolg was; tot het mij zelf\nbang te moede werd, dewijl ik er geen eind aan kon zien.\n\n\n\n        Continuatio Famae Rosaeorum [69].\n\n4. Doch hoor, daar weerklinkt opnieuw trompetgeschal; en op dit geluid\nloopen de menschen weder van alle kanten toe; ook ik bevond mij onder\nhen en zag, hoe daar een man zijn waren uitstalde en de kijkers opriep\ntot het bezichtigen en koopen van zijn wonderlijke geheimmiddelen, die\naan den schat der nieuwere philosophie ontleend zouden zijn en allen\nbevredigen zouden, die hun zinnen op de geheime wetenschappen gezet\nhadden. Toen verhief zich een luid gejubel, dat de heilige Broederschap\nder Rozenkruisers nu openlijk en vrijgevig haar schatten met hen wilde\ndeelen; menigeen trad naderbij en kocht. Alle waar was bij den verkoop\nin doozen verpakt, die fraai beschilderd en bovendien van allerlei\nschoone opschriften voorzien waren: Portæ Sapientiæ [70]; Fortalitium\nscientiæ; Gymnasium universitatis; Bonum macro-micro-cosmicon; Harmonia\nutriusque cosmi; Christiano-cabalisticum; Antrum Naturæ; Arx\nprimaterialis; Divino-magicum; Tertrinum catholicum; Pyramis\nTriumphalis; Hallelujah enz.\n\nAan ieder kooper werd bovendien verboden de doos te openen; want de\nkracht der geheime wetenschappen zou, naar men zeide, zoo groot zijn,\ndat haar uitwerking gemakkelijk door het deksel zou dringen en\ndaarbuiten merkbaar zijn; werd de doos evenwel geopend, dan zou de\ninhoud als in damp verdwijnen. Desniettegenstaande konden eenigen in\nhun vrijpostigheid de verleiding niet weerstaan, hun doozen te openen;\nen toen zij ze geheel leeg vonden en dit anderen lieten zien, openden\nook dezen hun doozen en vonden er evenmin iets in. „Ha,” schreeuwden\nzij, „bedrog, bedrog!” en voeren woedend tegen den koopman uit; deze\nzocht hen echter gerust te stellen, door te zeggen, dat de geheimste\nkern van deze geheimenis juist daarin bestond, dat alleen de Filii\nscientiæ (de jongeren der wetenschap) tot deze dingen toegang hadden,\nen dat, wanneer onder duizenden zich nauwelijks één persoon bevond,\nwien dit te beurt viel, dit zijn schuld niet was.\n\n\n\n        Eventus Famae [71].\n\n15. Bij deze verklaring legden zich bijna allen neer. Ondertusschen\nmaakte de man zich snel uit de voeten en de toeschouwers gingen met\nzeer gemengde gevoelens in alle richtingen uiteen; of iemand van hen in\nde nieuwe mysteriën al of niet doordrong, ben ik tot op den huidigen\ndag nog niet te weten gekomen. Dit alleen weet ik, dat alles om mij\nheen rustiger scheen te worden en dat diegenen, welke ik aanvankelijk\nhet bedrijvigst zag loopen en draven, nu ergens in een hoek wegkropen\nen daar als stom neerhurkten, hetzij, dat zij, in het geheim ingewijd\n(zooals sommigen vermoedden) den eed van stilzwijgendheid hadden moeten\nafleggen, of dat zij (zooals het mij toescheen, als ik langs mijn bril\nheengluurde) zich over de verijdeling van hun hoop en hun vergeefschen\narbeid schaamden. Zoo gingen dan tenslotte allen uiteen en het plein\nwerd leeg en stil, zooals na een onweder zonder regen de wolken aan den\nhemel zich verspreiden. En ik sprak tot mijn gidsen: „Zou dan dit alles\nop niets uitloopen? O wee, welk een ijdele hoop! Hoe heb ik mij, toen\nik hoorde zulke troostrijke verwachtingen in het vooruitzicht te\nhebben, reeds verheugd, dat ik een geschikt arbeidsveld zou vinden,\nwaar mijn geest rustig kon weiden!” De tolk trachtte mij te troosten:\n„Wie weet, misschien zal er nog iemand in slagen; wellicht kennen die\ngelukkigen de bepaalde uren, waarop zij deze dingen aan den een of\nander zullen onthullen.” „Zou ik daarop nog wachten,” riep ik uit, „ik\nweet geen enkel voorbeeld, dat het iemand uit zooveel duizenden, die\ngeleerder zijn dan ik, ooit gelukt is. Ik wil hier niet langer staan\ngeeuwen en mij uitrekken. Laat ons verder gaan.”\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK XIV.\n\nDE PELGRIM ONDER DE GENEESHEEREN.\n\n\n        Anatomie [72].\n\nHierop voerden mijn gidsen mij door een paar smalle stegen, die de\ngehoorzalen voor physica [73] en chemie [74] van elkander scheidden en\nhielden halt op een andere open ruimte, waar een vreeselijk schouwspel\nte zien was. De artsen hadden daar het lichaam van een mensch languit\nvoor zich neergelegd en sneden hem achtereenvervolgens stuk voor stuk\neen zijner ledematen af, woelden in zijn ingewanden om en wezen\nelkander met welgevallen aan, wat zij hier vonden. „Wat is dat voor een\ngruwel,” riep ik uit, „om met een mensch als met slachtvee om te gaan?”\nDoch de tolk toonde mij aan, dat dit volstrekt noodzakelijk was, want\nhet was hun school.\n\n\n\n        Botanographie [75].\n\n2. Intusschen lieten deze mannen hun arbeid in den steek, verspreidden\nzich nu in de tuinen, in de weiden en velden, en op de bergen, plukten\nalles, wat zij daar aan gewassen vonden, en stapelden die op zulke\ngroote hoopen, dat vele jaren niet toereikend zouden zijn geweest om\nalles te schiften en te doorzoeken. Dan greep ieder uit den hoop, wat\nhem goed leek of hem juist in handen kwam, liep op het uiteengesneden\nlichaam toe, spreidde de kruiden uit over zijne ledematen en ging na,\nof zij in lengte, breedte en dikte daarbij pasten. De een beweerde nu,\ndat dit het geval was, een ander het tegendeel; en daarom twistte men\nonder groot geschreeuw; ja, zelfs over de namen dier kruiden was groot\nverschil van meening. Wie nu maar de meeste daarvan kende, en ze het\nbest wist te meten en te wegen, dien vlochten zij een krans van die\nkruiden en zetten dien als een kroon op zijn hoofd; hij werd op hun\nlast tot doctor in deze wetenschap bevorderd.\n\n\n\n        Praxis Medendi [76].\n\n3. Nu zag ik, hoe men allerlei lijders met uitwendige en inwendige\nverwondingen, met vuile en etterende zweren tot hen bracht en droeg.\nZij traden dan op de lijders toe en zochten al snuffelend bij hen naar\nde rotte plekken, die een ondragelijken stank verspreidden en roerden\ntot walgens toe in de vuile stoffen om, die naar boven en naar beneden\nwerden afgevoerd. Dat noemden zij een onderzoek instellen. En nu begon\neen koken, stoomen, roosteren, braden, zengen, koelen, branden, hakken,\nsnijden, steken, aaneennaaien, binden, smeren, stijf maken, weeken,\ntoedekken, begieten, en ik weet niet wat al meer. Ondertusschen\nstierven ondanks alle moeite de patiënten hun onder de handen weg,\nvelen onder het richten van scherpe verwijten aan de artsen, die, naar\nzij zeiden, door hun onwetendheid of onachtzaamheid de oorzaak van hun\ndood waren. In één woord, ik zag, dat ofschoon de kunst dezen goeden\nheelmeesters eenig gewin aanbracht, zij hen evenwel ook noopte tot\nveel, zelfs zeer veel moeitevollen en deels ook weerzinwekkenden arbeid\n(tenminste als zij hun beroep naar behooren vervulden), en dat zij per\nslot van rekening evenveel misnoegen als dankbaarheid oogstten. En dit\nbeviel mij niet.\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK XV.\n\nDE PELGRIM BIJ DE RECHTSGELEERDEN.\n\n\n        Finis juris [77].\n\nTen laatste leidde men mij nog in een ruim auditorium [78], waarin ik\nmeer mannen van aanzien vond dan ergens elders. Rondom aan de wanden\nzag ik allerlei zaken afgeschilderd: muren, blokhuizen, palissaden,\nschuttingen, hekken, slagboomen, houten beschotten en afsluitingen, en\nin deze verschillende tusschenruimten, gaten en openingen, deuren en\npoorten van grendels en sloten van de daarop passende sleutels,\nhengsels en haken voorzien. De aanwezigen nu hielden zich onledig dit\nalles elkaar aan te wijzen en onderzochten nauwkeurig, waar en hoe men\nzou kunnen doorglippen en waar niet. Ik vroeg, wat deze menschen toch\nwel uitvoerden en ontving ten antwoord, dat zij trachtten uit te\nvinden, hoe iedereen op de wereld niet alleen zijn eigendom het beste\nkan beschermen, doch ook een deel van het goed van een ander op\nvreedzame wijze aan het zijne zou kunnen toevoegen, zonder de\nmaatschappelijke orde en eendracht in gevaar te brengen. „Dat is heel\naardig,” zeide ik; toen ik echter een weinig langer had toegezien,\nwekte hun handelwijze mijn weerzin op.\n\n\n\n        Jus circa quid versetur [79].\n\n2. En wel vooral hierom, wijl men, zooals ik bemerkte, zoo min de ziel\nals den geest of het lichaam des menschen binnen deze slagboomen\nopsloot, doch alleen zijn aardsche goederen; en aan zijn vergankelijke\nhave en goed zooveel harden arbeid te besteden, als hier geschiedde,\ndat scheen mij waarlijk niet de moeite waard.\n\n\n\n        Fundamentum Juris [80]. Perplexitas Juris [81].\n\n3. Ik zag verder, dat heel deze wetenschap slechts op de willekeur van\nenkelen gegrond was, en dat hetgeen een van hen naar eigen goeddunken\nals recht had vastgesteld, door de anderen voor wettig gehouden werd;\nof (ik merkte het hier op), juist zooals het iemand in zijn brein\ntoevallig opkwam, bouwde hij deze schansen op of maakte hier en daar\nverborgen doorgangen en even later vernietigde hij zijn werk weder.\nDaarom was hier ook zooveel, waarin de een den ander tegensprak, zoodat\nanderen, die er verwonderlijk scherpzinnig uitzagen, zich het hoofd\nbraken met deze geschilpunten op te lossen en te vereffenen. Ten\nlaatste verwonderde ik mij er over, hoe zij zich warm maakten en in het\nzweet geraakten over zulke nietige vraagstukken, waarvan een enkel\nmisschien eens in de duizend jaren opgeworpen wordt en hoegenaamd geen\nbeteekenis heeft; en ook hoe verwaand zij zich daarbij gedroegen. Want\nhoe beter iemand de kunst verstond door een slagboom heen te breken of\nop een of andere wijze zich door een opening te wringen en daarna de\nversperring weer aan te brengen, des te meer was hij met zich zelf\ningenomen en prezen de omstanders hem, maar eenigen die evenzeer hun\nscherpzinnigheid wilden toonen, stelden zich tegen hen te weer en\nverklaarden luide, dat men zoo en niet anders een afbakening te maken\nen openingen daarin aan te brengen had; zoo heerschte er twist en\ngekrakeel, tot men zich een weinig verspreidde en aan het schilderen\nzette, waarbij de een zijn schets zus maakte, de ander zoo, terwijl\nieder zich moeite gaf eenige toeschouwers tot zich te lokken. Ik werd\neindelijk deze dwaasheid moede en zeide hoofdschuddend tot den tolk:\n„Laten wij ons hier vandaan spoeden, ik zou er bang van worden.” Deze\nschreeuwde mij toornig toe: „Is er dan in deze wereld volstrekt niets\nnaar uw zin? Zelfs op het edelste werpt gij een blaam, gij met uw\nwankelmoedigen geest.” Alweter antwoordde zijn makker: „Het komt mij\nvoor, dat zijn geest een onaangenamen reuk van vroomheid heeft; laten\nwij hem ergens anders brengen; misschien zal hij daar iets vinden, wat\nhem aantrekt.”\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK XVI.\n\nDE PELGRIM IS GETUIGE VAN DE PROMOTIE VAN MEESTERS EN DOCTOREN.\n\n\nEn hoor! daar weerklinkt op eenmaal het geluid van een trompet, alsof\nmen de aanwezigen tot een feestelijke samenkomst bijeenriep. Alweter,\ndie wel begreep, wat er aan de hand was, zeide: „Laten we nog eenmaal\nomkeeren; daar is nog iets te zien.” „Ei, wat dan?” vroeg ik. „De\nacademie”; antwoordde hij, „zal juist diegenen bekronen, welke\nvlijtiger dan anderen geweest zijn en zoodoende den top der wetenschap\nbeklommen hebben; zij zal hen kronen, zeg ik, opdat zij voortaan den\nanderen tot voorbeeld zullen zijn.” Daar ik begeerig was een zoo\nbijzondere plechtigheid bij te wonen en den grooten toeloop opmerkte,\ntrad ook ik achter mijn gidsen binnen. En zie, onder den\nphilosophischen troonhemel stond iemand met een papieren scepter;\neenigen uit het midden der vergadering traden naar voren en vroegen een\ngetuigschrift aangaande hun bijzondere geleerdheid. Hij verklaarde, dat\nhun verzoek niet meer dan billijk was en droeg hun op, om schriftelijk\nden omvang hunner kennis nader uiteen te zetten en op te geven, voor\nwelke wetenschap zij een testimonium verlangden. Daarop stelde de een\neen kort begrip der philosophie op, een ander gaf een schets der\ngeneeskunde, een derde in een kort bestek de jurisprudentie; ook\nhielden zij, opdat alles vlugger van stapel zou loopen, hun beurzen\nniet gesloten, als het op omkoopen aankwam.\n\n2. Vervolgens liet hij den een na den ander voorkomen en plakte ieder\neen etiquet met een der volgende titels op het voorhoofd: „Dit is een\nmeester der vrije kunsten; dit is een doctor in de geneeskunde; dit is\neen licenciaat [82] in beide rechten [83] enz., drukte het zegel daarop\nen gelastte allen, zoowel de aanwezigen als de niet-aanwezigen, onder\nbedreiging met de ongenade der godin Pallas [84] hen, wanneer zij hen\nontmoetten, niet anders aan te spreken dan met hun titel. Daarmee liet\nhij hen gaan en gaf hij de vergadering haar afscheid. „Zal er nu verder\nniets gebeuren?” riep ik verwonderd uit. „En is dit u dan niet\nvoldoende?” sprak de tolk, „ziet gij dan niet, hoe allen eerbiedig\nplaats maken voor deze gekroonde mannen?” En inderdaad, dat deden zij.\n\n3. Daar ik niettemin zooals altijd wenschte te zien, wat verder met hen\nzou gebeuren, bleef ik een van die meesters der kunst in het oog\nhouden. Toen men hem nu iets opgaf om uit te rekenen, was hij hiertoe\nniet in staat; men droeg hem op iets te meten, maar hij kon het niet;\ndaarop zeide men hem de sterren bij name te noemen, wat hij evenmin\nverstond; men droeg hem op, syllogismen te vormen [85], hij wist het\nniet; een vreemde taal te spreken, hij wist niet hoe; vervolgens zijn\neigen moedertaal: ook dat verstond hij niet! Ten laatste droeg men hem\nop, te schrijven en te lezen, doch geen van beide kon hij. „Is het dan\ngeen zonde,” riep ik uit, „zich meester der zeven vrije kunsten te\nnoemen en geen daarvan te verstaan?” De tolk antwoordde: „wat de een\nniet weet, weet een ander, een derde of een vierde; niet ieder kan\nalles tegelijk weten.”—„Moet ik dit zoo verstaan,” zeide ik, „dat men\niemand, die vele jaren zijns levens op de schoolbanken doorgebracht,\nzijn vermogen daaraan ten koste gelegd en titels en zegels verkregen\nheeft, dan nog eerst moet vragen, of hij iets geleerd heeft? God moge\nzulk een inrichting zijn hulp bieden!”—„Gij zult uw waanwijsheid niet\neerder laten varen,” waarschuwde mijn gids, „voor gij daardoor nog\neenmaal onaangenaamheden krijgt; doch draaf maar door, ik zweer, dat\ngij u iets onaangenaams op den hals zult halen.”—„Welnu,” zeide ik,\n„zij mogen dan in zeventig maal zevenderlei kunsten meesters en\ndoctoren zijn en alle of geen kunsten verstaan, ik wil daaraan verder\ngeen woorden verspillen; laten we maar heengaan.”\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK XVII.\n\nDE PELGRIM LEERT DEN STAND DER GEESTELIJKEN KENNEN.\n\n\n        Heidenen.\n\nZij voerden mij vervolgens door eenige nauwe doorgangen, tot wij op een\nplein kwamen, waar een menigte tempels en kapellen stonden in\nuiteenloopenden stijl gebouwd; scharen van menschen gingen daar in en\nuit. Wij traden het naaste Godshuis binnen en zie, daar waren aan alle\nkanten gesneden en gegoten beelden van mannen en vrouwen, evenals van\nverschillende dieren, vogels zoowel als kruipende dieren, boomen en\nplanten; evenzoo waren de open vakken omhoog en ter zijde\nvolgeschilderd met afbeeldingen van zon, maan en sterren, en zelfs van\nleelijke duivels. Van de binnenkomenden koos een ieder zich het beeld\nuit, dat hem het beste beviel, knielde daarvoor neder, kuste het,\nofferde en strooide wierook. Wat mij daarbij wonderlijk toescheen, was\nde eendracht, die er onder allen heerschte; want ofschoon ieder op zijn\nwijze zijn godsdienstplichten vervulde, verdroegen zij dit van elkander\nen liet de een den ander vrij in het bezit van eigen overtuiging\n(hetgeen ik later bij anderen nergens zag). Intusschen drong een\neigenaardige, kwalijk riekende lucht tot mij door, zoodat de schrik mij\naangreep en ik mij haastte de vrije lucht te bereiken.\n\n\n\n        Joden. Talmudi Figmenta [86].\n\n2. Nu gingen wij een anderen tempel binnen, die wit en helder was en\ngeen andere beelden bevatte, dan levende; sommige hiervan schudden met\nhun hoofden en mompelden iets binnensmonds; anderen richtten zich op,\nstopten de ooren dicht en gaven met wijd opengesperden mond een geluid\nte hooren, niet ongelijk aan het gehuil van een wolf. Op dat oogenblik\nvereenigden zij zich in groepen en keken in zekere boeken. Ik trad\nnaderbij en zag daarin zeer zonderlinge geschilderde figuren,\nbijvoorbeeld: gevleugelde en met veeren bedekte beesten, en vogels\nzonder veeren en vleugels; dieren met menschelijke ledematen en\nmenschen met ledematen als van dieren; één lichaam met vele hoofden en\nomgekeerd een hoofd met vele lichamen. Sommige van deze monsters hadden\nhet hoofd achter en den staart voor; andere hadden de oogen op den buik\nen de voeten op den rug. Nog andere hadden ontelbaar vele oogen, ooren,\nmonden en voeten en ook waren er, die niets dergelijks bezaten. En dat\nalles was allerwonderlijkst misplaatst, verwrongen, uit het lid\ngeschoten, gekromd, zeer afwijkend in grootte en vorm; het eene lid was\nslechts een span, het andere een vadem lang; het eene had de dikte van\neen vinger, het andere den omvang van een vat, kortom, alles was\nongeloofelijk misvormd. Zij echter verklaarden het voor tastbare feiten\nen de voortreffelijkheid van dit alles roemende, wijdden de ouderen de\njongeren in de geheimen in. En ik riep uit: „Wie had ooit geloofd, dat\ner menschen zouden zijn, die in zulke smakelooze dingen hun genoegen\nzouden vinden. Laten wij hen verlaten en naar elders gaan.” Toen wij\nbuiten kwamen, zag ik deze menschen ook onder de anderen wandelen; dit\ngeschiedde op zoo’n wijze, dat zij bij allen afkeer opwekten en slechts\ngelach en gespot oogstten. En dit bracht mij er toe, hen nu geheel te\nverachten.\n\n\n\n        De Mohammedanen.\n\n3. Zoo schreden wij een anderen tempel binnen, die rond was en niet\nminder schoon dan de vorige, doch zonder eenige versiering, met\nuitzondering van eenige arabesken op de wanden en tapijten op den\nvloer. De menschen daarbinnen vervulden stil en vroom hun godsdienstige\nplichten; zij waren in het wit gekleed en schenen veel van reinheid te\nhouden, want voortdurend wieschen zij zich; ook gaven zij aalmoezen aan\nde armen, zoodat ik op den schijn afgaande eenige sympathie voor hen\nbegon te gevoelen. Ik vroeg dan ook Alweter, op welken grondslag deze\ngodsdienst rustte. Hij antwoordde: „zij dragen dien steeds welbewaard\nbij zich onder hun gewaad.” Hierop trad ik naderbij en wilde dezen\nzien; doch zij zeiden, dat uitsluitend de uitleggers het recht daartoe\nhadden. Ik volhardde echter bij mijn wensch om te mogen zien, waarbij\nik mij beriep op het verlof, dat ik van het Lot verkregen had.\n\n\n\n        De korte inhoud van den Koran.\n\n4. Men legde mij nu een tafel voor en toonde mij een boom, die daarop\nstond, waarvan de wortels zich hoog in de lucht verhieven en de takken\ndiep in de aarde drongen. Daar omheen woelden een groot aantal mollen\nin den grond; een groote mol ging rond, riep de andere bijeen en leidde\nze in den arbeid in. Men vertelde mij nu, dat aan de takken van dezen\nboom onder de aarde allerhande kostelijke vruchten groeiden, welke deze\nstille en nijvere diertjes verwierven. „En dat is,” voegde Alweter er\naan toe, „de korte samenvatting van deze religie.” En ik zag in, dat\nzij slechts op de ijle lucht van vage meeningen was gegrond en dat haar\ndoel en vrucht slechts bestond in het wroeten in de aarde en troost te\nzoeken in onzichtbare vreugden, waar werkelijke vreugden niet bestaan,\nen in den blinde te zoeken, zonder te weten, wat men zocht.\n\n\n\n        De Islam is op geweld gegrond.\n\n5. Toen ik vandaar ging, deed ik mijn gids de vraag: „waarmee trachten\nzij te bewijzen, dat dit de juiste en ware grondslag der religie is?”\nHij antwoordde mij: „Kom en zie!” Wij betraden het plein achter den\ntempel, en o wee, de in het wit gekleed en goed gewasschen mannen\nliepen rond met opgestroopte mouwen en stortten zich met fonkelende\noogen en vast samengeknepen lippen onder verschrikkelijk gehuil op\nallen, die hun in den weg kwamen, sabelden ze neder en waadden in\nmenschenbloed. Vol ontzetting liep ik snel terug, en vroeg mijn gids:\n„wat doen die menschen toch?” Hij gaf ten antwoord: „zij redetwisten\nover de religie en trachten te bewijzen, dat de „Al Koran” een boek is,\ndat de waarheid bevat.\n\n\n\n        Twisten over den Alkoran tusschen Perzen en Turken.\n\n6. En wij gingen opnieuw den tempel binnen, en zie, zelfs onder\ndegenen, welke die tafel gedragen hadden, was een strijd ontbrand over\nde beteekenis van den grootsten mol [87]. Eenigen beweerden stellig,\ndat hij alleen de kleinere mollen regeerde; anderen, dat hij twee\nhelpers had. Over deze kwestie twistten zij zoo onverzoenlijk met\nelkander, dat zij ten laatste, evenals zij het buiten den tempel met de\nongeloovigen hadden gedaan, te vuur en te zwaard hun dispuut voerden,\ntot het vreeselijk was om aan te zien.\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK XVIII.\n\nDE PELGRIM BESCHOUWT DEN CHRISTELIJKEN GODSDIENST.\n\n\nEn ziende, dat ik van angst en schrik verslagen was, zeide mijn gids\ntot mij: „Kom, ik wil u nu den godsdienst der christenen toonen, die,\ngegrond op de gewisse Goddelijke openbaring, zoowel den eenvoudigste\nals den wijste bevrediging geeft, en niet alleen de Goddelijke waarheid\nhelder in het licht stelt, maar ook vijandelijke dwalingen omverwerpt;\nwelks schoonste sieraad de eendracht en de liefde is en die, tallooze\nvervolgingen ten spijt, tot op den huidigen dag onoverweldigd bleef en\nnog vast staat. Hieruit kunt gij gereedelijk begrijpen, dat de\noorsprong dezer religie uit God moet zijn en gij hier den waren troost\nzult kunnen erlangen.” Ik verblijdde mij over deze rede en wij gingen\nverder.\n\n\n\n        De doop.\n\n2. Bij onze aankomst zag ik een poort, door welke allen moesten gaan om\nde Christenen te bereiken. Zij stond in het water, dat ieder moest\ndoorwaden en waarin hij zich moest wasschen; hij nam dan het kenteeken\ndezer menschen aan, de witte en de roode kleur, en moest zich onder\neede verplichten, dat hij hun rechten en inzettingen standvastig wilde\nonderhouden, zou gelooven zooals zij, bidden zooals zij, dezelfde\ngeboden als zij zou onderhouden. En dit beviel mij, daar het op een\nbegin leek van een wonderschoone orde van zaken.\n\n\n\n        De verkondiging van het Woord.\n\n3. Toen wij de poort doorgegaan waren, zag ik groote scharen menschen,\nonder welke zich eenigen van de anderen door hun kleederdracht\nonderscheidden en vanaf een verheven plaats hun een beeltenis toonden,\ndie met zooveel kunst geschilderd was, dat, hoe langer men het oog op\nhaar liet rusten, men er des te meer in vond te bewonderen. Van verre\nscheen zij evenwel weinig aantrekkingskracht te bezitten, daar zij noch\nmet goud noch met schitterende kleuren was versierd. Zooals ik merkte\nwerden ook zij, die veraf stonden, minder door haar schoonheid\ngetroffen, terwijl zij, die in de nabijheid stonden, nooit verzadigd\nwerden van haar te beschouwen.\n\n\n\n        Het beeld van Christus.\n\n4. Diegenen echter, welke het beeld droegen, noemden het lofprijzend\nden zoon Gods en zeiden, dat in zijn Wezen alle deugden waren\nafgebeeld; en dat Hij van den hemel op de aarde gezonden was om den\nmenschen tot voorbeeld van een deugdzamen levenswandel te verstrekken.\nEn zij waren verheugd en jubelden, vielen op hunne knieën, hieven hun\ngevouwen handen hemelwaarts en loofden God. Toen ik dat zag, stemde ik\nmee in en prees God, dat Hij mij die plaats had doen bereiken.\n\n\n\n        Het geestelijk voedsel der Christenen.\n\n5. Intusschen hoorde ik hen onophoudelijk vermanen, dat ieder er naar\nzou streven op dit beeld te gelijken. Ook zag ik, dat men op bepaalde\nplaatsen bijeenkwam en dat zij, aan wie het geschilderde beeld was\ntoevertrouwd, kleinere afbeeldingen daar naar maakten en deze, besloten\nin een of ander omhulsel, onder de anderen verdeelden, die ze met\ninnige vroomheid naar den mond brachten en tot zich namen. Op mijn\nvraag naar de beteekenis dezer handelwijze antwoordde men mij, dat het\ngeenszins voldoende was het meergenoemde beeld alleen uitwendig te\nbeschouwen, maar dat de menschen het veeleer in hun binnenste moesten\nopnemen, opdat zij zijn schoonheid mochten gelijkvormig worden. Want\nalle zonden, zeide men, moesten wijken voor deze hemelsche artsenij.\nMet deze verklaring stelde ik mij tevreden en prees in den grond mijns\nharten de christenen gelukkig, dat zij zulke uitstekende middelen en\nzulk een goede hulp bezaten, om het kwaad uit te drijven.\n\n\n\n        De losbandigheid der Christenen.\n\n6. Ondertusschen zag ik spoedig, dat zij, die daareven, zooals zij\nzeiden, God ontvangen hadden, zich de een na den ander aan dronkenschap\nen twist overgaven, ontucht pleegden en zich schuldig maakten aan\ndiefstal en roof. Maar daar ik mijn oogen niet geloofde, zag ik\nnauwlettender toe en vond het werkelijk bewaarheid, dat zij dronken en\novergaven, krakeelden en vochten, door list en geweld elkander\nberoofden en plunderden, in hun brooddronkenheid huppelden en hinnikten\nals verhitte rossen, joolden en floten, overspel en hoererij bedreven,\nerger dan ik het elders ooit gezien heb; kortom, dat zij juist het\ntegendeel deden, van hetgeen, waartoe men ze vermaand had en in strijd\nhandelden met hetgeen zij beloofd hadden te doen. Daarover bedroefde ik\nmij en sprak op weemoedigen toon: „Om ’s Hemels wil, wat geschiedt hier\ntoch eigenlijk? Ik had hier iets anders verwacht.” „Verwonder u niet te\nzeer,” antwoordde de tolk, „wat men den menschen ter navolging\nvoorhoudt, is een graad van volkomenheid, dien het wegens de\nmenschelijke zwakheid niet ieder gegeven is te bereiken. Zij, die den\nanderen leiding geven, zijn natuurlijk meer volmaakt, maar de gewone\nmensch, die te midden van verzoekingen leeft, kan op het peil der\nleiders niet staan.” „Begeven wij ons dan te midden der leiders,” zeide\nik, „opdat ik mij daarvan kan overtuigen.”\n\n\n\n        De geestelijke dorheid der predikers.\n\n7. Hij bracht mij dus tot de sprekers, die van hun verheven plaats af\nhet volk vermaanden, de schoonheid van het beeld lief te hebben; doch\nzij deden dit, naar het mij voorkwam in zeer slappe bewoordingen, want,\nals iemand naar hen luisterde en gehoorzaamde, was alles goed en wel,\ndoch in het tegenovergestelde geval was het hun ook goed. Sommigen\nrinkelden wel met een paar sleutels en verklaarden de macht te hebben,\nvoor de ongehoorzamen de poort te sluiten, die naar het hemelrijk zou\nvoeren; doch intusschen sloten zij haar voor niemand toe. En als ze het\neen enkele maal deden, was het niet ernstig gemeend. Ik bemerkte\noverigens, dat zij dit slechts aarzelend durfden doen, want als een van\nhen wat krasser wilde optreden, beschuldigde men hem dadelijk, dat hij\nin zijn preek persoonlijke aanvallen invlocht. Daarom ijverden anderen,\ndie het niet waagden in het openbaar hun stem te verheffen, in\ngeschriften tegen de zonden; maar dezen schreeuwde men toe, dat zij\nsmaadschriften verspreidden. Men keerde zich eenvoudig van hen af, om\nnaar hun stem niet te luisteren of wierp hen van den kansel af en\nbezette hun plaatsen met meer gematigde personen. Bij dien aanblik riep\nik uit: „Het is zuivere razernij, dat zij blinde volgelingen en vleiers\ntot leidslieden en raadgevers wenschen te bezitten.” „Zoo is ’s werelds\nbeloop,” zei de tolk, „en het kan geen kwaad. Indien dezen schreeuwers\nalles vrij stond, wie weet, wat zij zich niet zouden vermeten. Men moet\nhun ook grenzen stellen, die zij niet overschrijden mogen.”\n\n\n\n        De vleeschelijke zin der geestelijken onder de Christenen.\n\n8. „Kom,” zeide ik, „ik zou gaarne eens willen nagaan, hoe zij [88] na\nhet verlaten van den kansel zich gedragen en zich te huis hebben\ningericht; dáár, weet ik ten minste zeker, zal niemand hun grenzen\nstellen of hinderpalen in den weg leggen.” Wij zochten nu de wijk op,\nwaar de priesters alleen woonden en ik ze in gebed en zich onledig\nhoudende met het doorvorschen der heilsgeheimen dacht aan te treffen.\nIk bemerkte helaas het tegendeel. Hier wentelden zij zich ronkend om op\nhun donzen bedden, daar zwelgden zij, aan een rijk voorzienen disch\ngezeten, en propten zich vol met spijs en dronken tot berstens toe, tot\nzij geen woord meer konden uitbrengen, of voerden allerlei uitgelaten\ndansen en sprongen uit; eenigen vulden hun buidels, kasten en kamers\nmet goud en kostbaarheden, anderen brachten den tijd door met\nminnehandel en overspel; sommigen hielden zich bezig met het aangespen\nvan sporen en het hanteeren van dolken, degens en geweren; en weer\nanderen togen met een koppel honden op de hazenjacht; zoodat zij het\nkleinste deel van hun tijd met den Bijbel doorbrachten, ja eenigen hem\nnauwelijks een oogenblik in de hand namen, ofschoon zij zich leeraars\nder Schrift noemden. Toen ik dit wereldsche leven zag, riep ik uit:\n„Hoor toch, hoe ik mij hierover bedroef; moeten dit onze gidsen ten\nhemel en voorbeelden der deugd zijn? Zal ik dan nergens in de wereld\niets vinden, dat vrij is van leugen en bedrog?” Toen eenigen van hen\nmijn woorden hoorden en begrepen, dat ik daarmee hun ongeregelden\nlevenswandel gispte, begonnen zij mij schuin aan te zien en te\nmompelen: als ik misschien huichelaars en oppervlakkige schijnheiligen\nzocht, dan moest ik daarnaar liever elders omzien; zij zelf echter\nwisten heel goed, hoe in de kerk hun plicht te doen en hoe zich tehuis\nen onder de menschen te gedragen.... Zoo was ik wel genoopt te zwijgen,\nofschoon ik duidelijk inzag, dat het monsterachtig is, over het\nkoorkleed een pantser, over den baret een helm te dragen; in de eene\nhand de wet, in de andere het zwaard te houden; op de borst de sleutels\nvan Petrus en den geldbuidel van Judas op den rug te dragen; een geest\nte hebben, gescherpt door en thuis in de Schrift en tegelijk een hart,\nvolleerd in bedrog; een tong, die een stroom van vrome woorden\nuitspreekt en oogen, die van wellust blaken.\n\n\n\n        Zij dienen anderen de gaven des hemels toe, niet zichzelf.\n\n9. Inzonderheid toen ik daarna eenigen op den kansel zeer schoone en\nvrome redenen hoorde uitspreken en zij zich zelf en anderen daarbij\nniet minder behaagden dan of het engelen geweest waren, die van den\nhemel neergedaald waren, doch overigens echter een even teugelloos\nleven leidden als de anderen, kon ik mij niet langer bedwingen en riep\nuit: „Zie, ze zijn als spreekbuizen, waardoor voortreffelijke dingen\nvloeien, maar die er zelf niets van vasthouden!” De tolk merkte op:\n„Ook dat is een gave Gods, over Goddelijke dingen in schoone redenen te\nkunnen spreken.” „Dat erken ik,” gaf ik ten antwoord, „maar moet men\nzich tot woorden alleen bepalen?”\n\n\n\n        Wanverhoudingen bij de bisschoppen.\n\n10. Ondertusschen zag ik, dat al deze mannen oudere personen in rang\nboven zich hadden, die bisschoppen, aartsbisschoppen, abten, proosten,\ndekens, superintendanten, inspectoren enz. heetten, en ernstige,\neerwaardige mannen waren, wien allen hun hoogachting schonken. Daarom\nverwonderde het mij, dat zij de lageren in rang niet in toom hielden.\nOm de oorzaak daarvan op te sporen, ging ik een van hen in zijn kamer\nna, vervolgens een ander, een derde, een vierde enz. en vond ze met\nwerkzaamheden zoo overladen, dat zij geen gelegenheid hadden op hun\nondergeschikten toe te zien. Uitgenomen eenige dingen, die zij met\ngenen gemeen hadden, bestond hun bezigheid in het beheer hunner\ninkomsten en, zooals zij zeiden, der kerkelijke goederen. En ik zeide:\n„ten onrechte noemen zij deze mannen geestelijke vaders, geloof ik, zij\nmoesten eerder rentmeesters heeten.” „Er moet toch voor gezorgd\nworden,” antwoordde mij de tolk, „dat voor de kerk niet te loor gaat,\nhetgeen God de Heer haar verleende en onze vrome voorouders haar\ngeschonken hebben.” Op eenmaal trad nu een van hen naar voren—hij had\ntwee sleutels aan zijn gordel hangen en werd Petrus genoemd—en sprak:\n„Mannen, broeders, het is niet behoorlijk, dat wij het woord Gods\nnalaten en den buik en den mammon dienen. Laat ons kiezen mannen van\ngoede getuigenis en hun dit werk opdragen; wij echter zullen volharden\nin het gebed en in de bediening des Woords [89].” Ik was verheugd dit\nte hooren, omdat het naar mijn meening een goede raadgeving was. Maar\ngeen van hen was zoo verstandig er naar te luisteren! Zij voeren voort\nzelf hun inkomsten en uitgaven te berekenen, geld te beuren en geld uit\nte geven, en lieten de gebeden en den dienst des Woords aan anderen\nover of maakten er zich haastig van af.\n\n11. Als echter een van hen stierf en de zorgen van zijn hooge\nwaardigheid op een ander moesten worden overgedragen, zag ik velen naar\nzijn plaats dingen, naar beschermers zoekende en pogingen doende om\nvoorspraak te verkrijgen; ieder drong zich voor dit ambt op den\nvoorgrond, nog eer de ledige zetel koud geworden was. Diegene evenwel,\nwelke het recht had, de opengevallen plaats te vergeven, nam\ngetuigschriften van hen aan en won inlichtingen over hen in, die\nevenwel zeer verschillend uitvielen. De een beriep er zich op, zijn\nbloedverwant, een ander, die zijner vrouw te zijn; een derde verwachtte\neen belooning voor de trouwe wijze, waarop hij lange jaren de ouderen\ngediend had; een vierde beweerde, dat de plaats hem reeds lang beloofd\nwas en vertrouwde daarop; een vijfde rekende er op, wegens zijn afkomst\nvan eerbare ouders, op dezen eervollen post te worden geplaatst; een\nzesde legde aanbevelingen over, om welke hij anderen verzocht had; een\nzevende gaf heimelijk geschenken; de achtste, een man van diepe,\nverheven en breede gedachten, begeerde voor zich een plaats, waar hij\nzijn geestesvleugelen verder zou kunnen uitslaan; en ik weet niet, wie\nal niet verder aanspraak maakten. Dit ziende zeide ik: „Is het wel\npassend, zich zoo op den voorgrond te stellen om een dergelijke\nwaardigheid te verkrijgen, men moest liever wachten, tot men geroepen\nwerd.” De tolk antwoordde: „Waarom zou men hen roepen, die daaraan\nwellicht ongaarne gehoor zouden geven? Wie deze waardigheden zoekt te\nverkrijgen, behoort zich daartoe aan te melden.” „Ik geloofde\nwaarlijk,” merkte ik op, „dat men moet afwachten, tot men door God\ngeroepen wordt.” „Meent gij dan,” sprak hij hoonend, „dat God uit den\nhemel iemand een roeping doet toekomen? Gods roeping is de gunst der\nhoogergeplaatsten, en een ieder, die gereed staat aan die roeping\ngehoor te geven, staat het vrij, zich die te verwerven.” „Dan zie ik,”\nwas mijn wederwoord, „dat het hier niet noodig is, iemand voor den\ndienst der kerk aan te zoeken of daartoe te dringen; veeleer hem\ndaarvan af te houden. En verder, als men dan toch overal de gunst moet\nzoeken te winnen, behoorde men haar ten minste te kunnen verwerven,\ndoor te pogen zich door deemoed, zachtmoedigheid en arbeidzaamheid bij\nde kerk bemind te maken, en niet, zooals men hier zien en hooren kan.\nMen kan de zaak bekijken zooals men wil, het zijn en blijven\nmisstanden.”\n\n\n\n        Het vertrouwen der christenen op de genoegzaamheid van het\n        geloof zonder de werken.\n\n12. Toen mijn tolk zag, dat ik op mijn standpunt bleef staan, bekende\nhij eerlijk: „Het is waar, dat er in het leven der christenen, zelfs\nonder de theologen meer onbehoorlijks voorkomt, dan ergens elders; doch\nhet is even waar, dat zelfs die christenen, welke een slecht leven\nleiden, toch steeds een zalig einde hebben, omdat de behoudenis des\nmenschen niet op zijn werken, maar op zijn geloof berust; en indien dit\nslechts vast is, kan de verlossing hun niet ontgaan. Erger u dus niet,\ndat het leven bij de christenen niet altijd zoo is, als het moest zijn;\nhet is voldoende, wanneer slechts hun geloof vast gegrond is.”\n\n\n\n        Er is ook strijd over het geloof. De Heilige schrift is de\n        toetssteen.\n\n13. „Komen zij dan allen met elkander in het geloof overeen?” ging ik\nvoort te vragen. Hij antwoordde: „er zijn inderdaad ook hier kleine\nmeeningverschillen; maar wat doet het er toe? Allen hebben denzelfden\ngrondslag.” Zij leidden mij nu achter een traliewerk in het midden van\neen groote kerk, waar ik een grooten ronden steen opmerkte, die aan een\nketting naar beneden hing; men noemde hem den toetssteen. De\naanzienlijksten onder hen traden er op toe; elk van hen droeg iets in\nde hand, bijvoorbeeld een stuk goud, zilver, ijzer, lood, een handvol\nzand of kaf enz.; dan wreef hij met de stof, die hij bij zich had,\ntegen den steen en prees die, zeggende, dat zij den toets doorstond;\nanderen echter, die toezagen, loochenden dat. En zoo ontstond een\nvreeselijk geschreeuw, daar niemand toeliet, dat op zijn stof afgegeven\nwerd en evenmin die van een ander wenschte goed te keuren. Zoo\nbeschimpten zij elkander, wierpen elkander vloeken naar het hoofd,\ngrepen elkaar vervolgens bij de kappen, trokken elkaar aan de ooren of\nwaar zij maar houvast konden krijgen en vlogen elkander in het haar.\nZelfs over den steen en zijn kleur ontbrandde een heftige strijd:\neenigen beweerden, dat hij blauw was, anderen dat hij groen, weer\nanderen dat hij wit, en sommigen, dat hij zwart was; totdat er ten\nslotte een paar mannen gevonden werden, die beweerden, dat hij van\nkleur wisselde en dat hij al naar de kleur der stof, die er aan\ngetoetst werd, nu eens groen, dan weer blauw, wit of zwart scheen te\nzijn. Eenigen gaven den raad den steen in stukken te slaan en tot stof\nte verbrijzelen; daarna zou het mogelijk zijn, zijne ware eigenschappen\nte zien; anderen gaven dit echter niet toe. Sommigen gingen zelfs nog\nverder en verzekerden, dat de steen alleen maar oneenigheid\nveroorzaakte, en het beter ware hem van den ketting af te nemen en te\nverwijderen; daarna zou men het gemakkelijker eens worden. Bij deze\nzienswijze sloten zich een groot deel der mannen, zelfs van de\naanzienlijksten, aan; de anderen verzetten zich echter daartegen en\nzeiden, dat zij liever hun leven wilden verliezen, dan dit toestaan.\nToen daarop de twist en de schermutseling in heftigheid toenamen,\nwerden niet weinigen in den strijd deerlijk toegetakeld, doch de steen\nbleef ongedeerd. Want hij was rond en zeer glad; wanneer iemand zijn\nhand er naar uitstrekte, kon hij hem niet vatten, daar hij hem dadelijk\nuit de hand gleed en rustig achter het traliewerk verder draaide.\n\n\n\n        De christenen zijn in sekten verdeeld.\n\n14. Nadat ik de ruimte, waar zich de steen bevond, verlaten had, zag ik\nmet verwondering, dat de kerk door een krans van kleine kapellen\nomgeven was, waarheen zij, die het bij dien steen niet eens konden\nworden, zich verspreidden; en ieder van hen werd door een groot aantal\naanhangers gevolgd; aan wie hij voorschriften gaf, op welke wijze en\nwaarin zij zich van de anderen moesten onderscheiden. De een gaf het\nwater en het vuur als zijn merkteeken aan, een ander hield het voor\nnoodzakelijk het teeken des kruises steeds bij de hand te hebben en\ndaartoe een kruis in de handpalm of in den zak te dragen; een derde gaf\nhet voorschrift, dat men behalve het voornaamste beeld, waaraan allen\nzich moesten spiegelen tot het bereiken eener grootere volmaaktheid,\nnog zoo veel mogelijk andere kleinere bij zich dragen moest; een vierde\nverklaarde het knielen gedurende het gebed voor farizeesche\nhuichelarij; een vijfde, dat de muziek, als te dartel, onder zijn\naanhangers niet geduld mocht worden; een zesde ried van niemand eenige\nleering aan te nemen en zich met de innerlijke openbaring van den geest\nte vergenoegen. In een woord, overal vond ik, bij het doorschrijden\ndier kapellen, verschillende eenigszins eigenaardige voorschriften in\nzwang.\n\n\n\n        Een is onder deze de schoonste.\n\n15. Een van deze kapellen was de grootste en schoonste, schitterend van\ngoud en edelgesteenten [90]; daar binnen werd de klank van vroolijke\nmuziek gehoord. Men leidde mij dien kant uit en noodigde mij\nnadrukkelijk uit, er eens rond te zien, omdat hier een veel schoonere\ngodsdienstoefening gehouden werd, dan ergens elders. En zie, de wanden\nwaren met allerlei figuren rijk beschilderd, die voorstelden, op welke\nwijze de hemel kan bereikt worden. Hier waren menschen afgebeeld, die\nladders voor zich hadden gemaakt, deze tegen den hemel oprichtten en ze\nbeklommen. Anderen stapelden bergen en heuvels opeen om zoodoende naar\nboven te kunnen komen, of vervaardigden zich vleugels en bevestigden\ndie aan hun lichaam; weer anderen vingen allerlei gevleugelde dieren,\nknoopten eenige daarvan aan elkander, bonden zich zelf ook daar aan\nvast en hoopten met hen opwaarts te kunnen vliegen, enz. Dan waren hier\nook priesters van verschillend voorkomen, die aan het volk de\nafbeeldingen lieten zien, ze aanprezen en het daarbij in allerhande\nceremoniën onderwezen, waardoor het zich van de anderen moest\nonderscheiden. Een van hen, bekleed met goud en purper, zat op een\nhoogen troon en deelde onder zijn gehoorzame volgelingen, die deze\nvoorschriften getrouw nakwamen, aanzienlijke geschenken uit. En dit\nleek mij een voortreffelijke inrichting te zijn; ook ging het er\nvroolijker toe dan ergens elders. Doch toen ik zag, hoe de andere\nsekten op hen aanstormden en hen heftig aanvielen, al hun instellingen\nlaakten en hen vervolgden, vatte ik achterdocht daartegen op. Vooral\ntoen ik zag, hoe schuchter men dit beantwoordde, hoe zwak men zich\nverdedigde en liever zijn tegenstanders door hen te steenigen en te\nverdrinken, te vuur en te zwaard vernietigde, terwijl men aan den\nanderen kant de menschen met goud en beloften bedriegelijk tot zich\nzocht te lokken. Ja, onder hen zelf ontdekte ik veel twist en\ntweedracht, haat en nijd, ook hoe de een den ander uit zijn ambt\ntrachtte te verdringen en andere ongerechtigheden. Daarom ben ik van\ndaar gegaan om anderen te leeren kennen, die zich den naam van\nvernieuwden [91] gaven.\n\n\n\n        Andere secten doen vergeefsche moeite zich met elkaar te\n        vereenigen.\n\n16. Daar zag ik, hoe eenige personen uit twee of drie kapellen, die aan\nelkaar grensden, met elkaar onderhandelden, hoe zij één zouden kunnen\nworden [92]; intusschen kon men op geenerlei wijze tot een vergelijk\nkomen; ieder hield vast, aan wat hij zich in het hoofd had gezet, en\ndeed moeite ook den anderen zijn meening op te dringen. De\neenvoudigsten hielden zich aan de leer, die zij bij toeval op hun weg\ntegengekomen waren; anderen, die schranderder waren, gingen de\nverschillende kapellen binnen of verlieten die, naar dat het hun het\nvoordeeligst voorkwam, zoodat ik mij ten laatste over de jammerlijke\nverwarring en wankelmoedigheid dezer lieve christenen zeer opwond [93].\n\n\n\n        De ware christenen [94]. De pelgrim leert hen voorshands nog\n        niet kennen.\n\n17. Intusschen bevonden zich hier ook eenigen, die met deze\noneenigheden niets te doen wilden hebben; zij gingen hun weg zwijgend\nen stil, in nadenken verzonken, richtten dikmaals hun blikken ten hemel\nen gedroegen zich vriendelijk tegen allen; maar zij waren\nonaanzienlijk, haveloos gekleed en uitgeput door dorst en vasten. De\nanderen hadden slechts spot voor hen over, riepen hun scheldwoorden na,\nfloten hen uit, ja, lieten niet na hen te krabben en te plukharen,\nmaakten met hun vingers hoonende gebaren, lichtten hun zoo mogelijk een\nbeen en wierpen hun vloekwoorden naar het hoofd. Zij verdroegen evenwel\nalles en gingen huns weegs, als waren zij blind, doof en stom. Toen ik\nhen achter een voorhangsel in het koor verdwijnen en weer te voorschijn\nkomen zag, wilde ik ook daar heen gaan en zien, wat zij daar deden.\nDoch de tolk duwde mij terug en sprak: „Wat wenscht gij daar te doen?\nOf wilt gij u ook zoo belachelijk aanstellen? Gij hebt zeker reden te\nbegeeren, dat men u bespot.” Zoo gaf ik dan mijn voornemen op. Maar,\nach, dat was verkeerd gezien: waarom liet ik mij door die rampzalige\nVerblinding in de war brengen? Want daar heb ik mij het middelpunt van\nhemel en aarde laten ontgaan en den weg gemist, die voert tot de\nplaats, waar men met vreugde verzadigd wordt. Ik werd weder in het\ngeroezemoes van het labyrint des levens teruggevoerd, tot God mij redde\nen op den rechten weg, dien ik hier kwijt raakte, weer terugleidde.\nWanneer en hoe dit geschiedde, zal ik later vertellen. Doch toenmaals\noordeelde ik anders en haastte mij, naar andere dingen te zien, daar\nmijn ziel slechts naar uiterlijken vrede en wereldsch genot haakte.\n\n\n\n        Wat met den pelgrim na opname in dezen stand voorvalt.\n\n18. Ik wil niet stilzwijgend voorbijgaan, wat mij nog verder in die\nstraat wedervoer. Vriend Overalbij had mij overreed in den stand der\ngeestelijken te treden; want het stond vast, dat ik hiertoe door het\nlot was uitverkoren; en inderdaad ik moet erkennen, dat deze keuze met\nmijn wenschen strookte, ofschoon ik geenszins met alle gewoonten van\ndien stand ingenomen was. Zoo liet ik mij dan verleiden; ik nam pij met\nkap aan, besteeg hier en daar tegelijk met de anderen een kansel, tot\nmen mij een eigen spreekgestoelte aanwees. Maar rondziende bemerkte ik\nspoedig, dat de een mij den rug toekeerde, de ander mij met den nek\naanzag, een derde tegen anderen over mij knipoogde, een vierde mij met\nde vuist dreigde, een vijfde mij bij den neus nam, tot ten laatste\neenigen op mij losstormden, mij van den kansel naar beneden stieten,\neen ander in mijn plaats stelden en dreigden, dat zij nog ergere dingen\nzouden doen. Hevig verschrikt vlood ik ijlings weg en sprak tot mijn\ngidsen: „Kan er een armzaliger wereld bestaan? Het eene voor, het\nandere na, loopt op niets uit!” „Zonder twijfel,” zeide de tolk,\n„waarom neemt gij u niet beter in acht en jaagt de menschen zoo tegen u\nin het harnas? Wie met de menschen wil verkeeren, moet zich weten aan\nte passen en zich niet aanstellen als een dwaas, zooals gij altijd\ndoet.” „Ik weet nu werkelijk niet beter te doen dan alles maar zoo te\nlaten, als het is,” mompelde ik. „Neen, neen, dat niet!” troostte\nOveralbij, „wij moeten niet wanhopen. Als gij hiertoe niet geschikt\nzijt, zult gij het wel tot iets anders zijn. Kom maar mee, wij zullen\nverder zien!” Hij greep mij bij de hand en leidde mij voort.\n\n\n\n\n\n\n\n\nHOOFDSTUK XIX.\n\nDE PELGRIM BESCHOUWT DEN STAND DER OVERHEDEN.\n\n\n        Het verschil van rang onder de overheidspersonen.\n\nWij kwamen nu in een andere straat, waarin ik tegen de huizen een\ndichte rij van zetels geplaatst zag, hoogere en lagere. Wie daar in\nzaten sprak men aan als: mijnheer de rechter, mijnheer de burgemeester,\nmijnheer de schout, mijnheer de regent, mijnheer de burggraaf, mijnheer\nde kanselier, mijnheer de stadhouder, mijne Heeren rechters,\ngeëerbiedigde koning, vorst en heer, enz. „Daar hebt gij nu,” zoo\nlichtte de tolk mij in, „voor u de mannen, die recht spreken en in\nrechtsgedingen vonnissen, de boozen straffen, de goeden beschermen en\nde orde in de wereld handhaven.” „Dat is ontegenzeggelijk een schoone\nzaak, die naar mijn meening voor de menschheid onmisbaar is,” zeide ik,\n„maar hoe komen zij aan deze menschen?” „Sommigen krijgen door hun\ngeboorte toegang tot dien stand,” luidde het antwoord, „anderen worden\ndoor deze laatsten of door de gemeenschap gekozen, wijl zij voor de\nwijsten van allen en voor de ervarensten, de bedrevensten, op het\ngebied van recht en gerechtigheid worden gehouden.” Ook dit scheen mij\ntoe, geh","snippet":"","snippet_marked":"","source":"Project Gutenberg","citation":"https://www.gutenberg.org/ebooks/79859","license":"Public domain (per item)","year":"","url":"/record/79859","fields":{"author":"Jan Amos Comenius","language":"Dutch","chars":"495630","source_url":"https://www.gutenberg.org/ebooks/79859"}},"generated_at":"2026-11-22T20:37:50Z"}