Het labyrint der wereld en het paradijs des harten
The Project Gutenberg eBook of Het labyrint der wereld en het paradijs des harten This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook. Title: Het labyrint der wereld en het paradijs des harten Author: Jan Amos Comenius Translator: Rutger Adolph Benthem Oosterhuis Release date: October 25, 2026 [eBook #79859] Language: Dutch Original publication: Utrecht: Kemink & Zoon, 1926 Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/79859 Credits: Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net for Project Gutenberg *** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HET LABYRINT DER WERELD EN HET PARADIJS DES HARTEN *** LABYRINT SVĚTA A RÁJ SRDCE. Uit het Tsjechisch vertaald
The Project Gutenberg eBook of Het labyrint der wereld en het paradijs des harten
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
Title: Het labyrint der wereld en het paradijs des harten
Author: Jan Amos Comenius
Translator: Rutger Adolph Benthem Oosterhuis
Release date: October 25, 2026 [eBook #79859]
Language: Dutch
Original publication: Utrecht: Kemink & Zoon, 1926
Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/79859
Credits: Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net for Project Gutenberg
*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HET LABYRINT DER WERELD EN HET PARADIJS DES HARTEN ***
LABYRINT SVĚTA A RÁJ SRDCE.
Uit het Tsjechisch vertaald
en van verklaringen en een
naschrift voorzien door
R. A. B. OOSTERHUIS.
HET LABYRINT DER WERELD
EN
HET PARADIJS DES HARTEN
DAT IS
EENE HELDERE BESCHRIJVING, HOE IN DEZE WERELD
EN AL HARE AANGELEGENHEDEN NIETS HEERSCHT DAN
DWALING EN VERWARRING, ONZEKERHEID EN NOOD,
LEUGEN EN BEDROG, ANGST EN ELLENDE, EN TEN
LAATSTE AFKEER VAN ALLES EN VERTWIJFELING;
MAAR HOE HIJ, DIE ZICH MET GOD DEN HEER
ALLEEN IN DE WOONSTEDE ZIJNS HARTEN
BINNENSLUIT, ZELF TOT WAREN EN
VOLLEN VREDE DES GEMOEDS EN
TOT BLIJDSCHAP KOMT,
DOOR
JAN AMOS COMENIUS.
UTRECHT.—KEMINK & ZOON.—1926.
Prediker I : 14.
Ik zag alle de werken aan, die onder de zon geschieden:—en zie,
het was al ijdelheid en kwelling des geestes.
I, liber, in lucem rigidi secure Catonis,
I Labyrinthaeis currere docte viis.
Cumque ibis curresque viis, dic: op time Lector
Ex me Supremum non nisi disce Bonum [1].
M. Georg. Colsinius [2]
Den Doorluchtigsten en in waarheid Edelgeboren Heer,
Heer KAREL, baron van ŽEROTIN den Oudere etc.,
stadhouder [3] van Moravië, zijn genadigsten Heer [4].
In dezen uitermate stormachtigen en onrustigen tijd zou ik den moed
niet hebben, zelfs met dezen brief, laat staan met de opdracht van
eenig geschrift Uwe Doorluchtigheid, Doorluchtigste Heer, lastig te
vallen, indien hij niet juist tot die soort behoorde, welke ten doel
heeft den geest te verfrisschen en in God berusting te doen vinden. Ik
wil het duidelijker uiteenzetten. Aangezien het mij, die in mijn
gedwongen lediggang in dit toevluchtsoord van de zorgen van mijn ambt
ontheven ben, niet paste en evenmin behaagde, geheel werkeloos te zijn,
begon ik in de laatste maanden onder anderen over de ijdelheid der
wereld na te denken, (waartoe zich de gelegenheid van alle kanten
aanbood), tot dit werk, dat ik hier Uwe Doorluchtigheid overgeef, onder
mijn handen ontstaan is. Het eerste deel daarvan schildert het ijdele
spel der wereld, hoe zij zich vol ijver, overal slechts met nietige
dingen bezighoudt en hoe alles ten slotte jammerlijk eindigt in tranen
of spot. Het tweede deel beschrijft deels in vrijen, deels in
allegorischen vorm het ware en duurzame geluk der kinderen Gods: hoe
zalig zij zijn, die zich van deze wereld en haar wereldsche dingen
afgewend hebben en God alleen nog aanhangen, ja, zich volkomen met Hem
vereenigd hebben. Ik ben mij hiervan wel bewust, dat hetgeen ik in het
licht gesteld heb, slechts een begin, dus nog niet volmaakt is. Want de
stof is, zooals ik zei, overrijk en wel geschikt, het verstand te
scherpen en de tong te oefenen, zoodat zij, door altijd nieuwe
vindingen, tot in het oneindige zoude kunnen worden vermeerderd. Doch,
wat de waarde van mijn werk ook moge wezen, ik wenschte het samen te
lezen uit den inhoud van losse papieren en dien Uwe Doorluchtigheid aan
te bieden. Met welk doel, mag ik nu nog niet ronduit zeggen; doch Uwe
Doorluchtigheid zal het reeds met haar aangeboren scherpzinnigheid
onder het lezen raden, of er zal zich ter verklaring wel een andere
gelegenheid voordoen. Slechts dit eene merk ik even op, dat ik het niet
voor ongepast gehouden heb, een dergelijk werk een man aan te bieden,
die, nadat hij duizend keeren de stroomingen en den golfslag van de
levenszee heeft leeren kennen, toch in den veiligen haven van een
zuiver geweten rust heeft gevonden. Nu heb ik niets anders meer te
wenschen, dan dat Uwe Doorluchtigheid, veilig voor de aanvechtingen van
wereld en duivel, een zijn Christus welgevallig leven moge leiden en
met gejubel in het hart een leven te gemoet zien, dat op deze ellende
volgt en Uwe Doorluchtigheid ook met het volste recht ten deel vallen
zal. Intusschen bestiere, verheffe, trooste, sterke ons de gezegende
Geest van den eeuwigen Erbarmer, onzen God. Amen.
de aan Uwe Doorluchtigheid
toegewijde dienaar
J. A. COMENIUS.
Geschreven te Klopot, den 13en December 1623.
AAN DEN LEZER,
Elk schepsel, zelfs het redelooze, heeft de neiging in die dingen,
welke aangenaam zijn en gemak opleveren, behagen te scheppen en ze te
begeeren; dit is in het bijzonder met den mensch het geval, in wien de
aangeboren gave van het verstand de begeerte naar het goede en
aangename opwekt en dit niet alleen, maar hem er ook toe brengt een
grooter welgevallen daarin te vinden en des te ijveriger te streven
naar wat beter, aangenamer en gemakkelijker is. Bijgevolg is door de
wijzen sinds langen tijd de vraag gesteld, waar het hoogste goed
(summum bonum) te vinden is, het goed, dat de menschelijke begeerte zou
kunnen beteugelen, en waarin het bestaat; ik bedoel daarmede, dat,
wanneer een mensch dit hoogste goed in zijn gemoed bereikt heeft, hij
hierin rust zou kunnen en moeten vinden, daar hem verder niets meer te
wenschen overblijft.
2. Als wij nu de moeite nemen, nauwlettender toe te zien, dan bemerken
wij, dat niet alleen de philosofen deze vraag gesteld en ijverig
gepoogd hebben en nog pogen, ze op te lossen, maar dat in het algemeen
de gedachten van een ieder mensch er op gericht zijn te ontdekken, waar
en hoe de volmaaktste vreugde te verkrijgen zou zijn; en dan vindt men,
dat bijna alle menschen zich zelf ontvlieden en datgene, waarmede zij
het verlangen van hun hart zouden kunnen stillen en bevredigen, in de
buitenwereld en haar beslommeringen zoeken: de een in have en goed, de
ander in genoegens en wellust, een derde in eer en roem, een vierde in
kunst en wetenschap, nog een ander in vroolijk gezelschap enz., en dat
per slot van rekening allen hun blik op dingen richten, die buiten hen
zelf gelegen zijn en daarin hun heil zoeken.
3. Doch dat zij het daarin niet vinden, betuigt Salomo, de wijste der
menschen, die, eveneens den vrede zijner ziel zoekende, nadat hij de
geheele wereld reeds doorreisd en doorschouwd had, ten laatste toch
bekennen moest: „Daarom haatte ik dit leven; want dit werk docht mij
kwaad dat onder de zon geschiedt, want het is al ijdelheid en kwelling
des geestes” (Prediker 2 : 17). De ware zielevrede, verklaarde hij, na
dien ten slotte zelf gevonden te hebben, bestaat daarin, dat de mensch
de wereld late varen, zich alleen om God bekommere, Hem vreeze en Zijn
geboden onderhoude. „Want,” voegde hij er aan toe, „daarop alleen komt
alles aan” (Prediker 12 : 13 [5]).—Ook David komt tot dezelfde slotsom,
dat hij de gelukkigste mensch is, die de wereld uit zijn oogen en
gedachteleven verdrijft, zich enkel aan God vasthoudt, Hem tot zijn
eeuwig deel verkiest en in zijn hart met Hem woning maakt (Psalm 73).
4. Geloofd zij God, die in Zijn barmhartigheid ook mij de oogen heeft
geopend, zoodat ik geleerd heb, de veelvormige ijdelheid en het
erbarmelijke bedrog, dat zich overal onder den uiterlijken glans dezer
prachtige wereld verbergt, te doorgronden en mijn zielevrede en
zieleheil ergens anders te zoeken. Doch om mijzelf dit duidelijker voor
oogen te stellen, alsook om anderen daarop te wijzen, besloot ik, dezen
zwerftocht of pelgrimsreis door de wereld te beschrijven en heb in dit
boekje in zeker opzicht een schets gegeven van al de avontuurlijke
dingen, die zich in mijn leven voordeden, of waarvan ik tenminste
getuige was, en hoe ik dan ten slotte den zoo vurig verwachten en in de
wereld vergeefs gezochten troost gevonden heb. Of ik dit alles met veel
of weinig talent geschilderd heb, is mij onverschillig; God geve
slechts, dat ik het mij en mijn medemenschen tot nut en voordeel heb
gedaan.
5. Hetgeen gij, lieve lezer, nu lezen zult, is geen dichtwerk, ofschoon
het daarop gelijkt [6]. Het zijn ware gebeurtenissen, zooals gij,
indien gij ze slechts recht verstaat, wel zelf zult inzien, in het
bijzonder, wanneer gij eenige kennis hebt van de voorvallen uit mijn
leven. Want ik heb hier voor het grootste deel gebeurtenissen
geschilderd, die zich in mijn niet al te lange leven reeds voorgedaan
hebben, die anderen overkomen zijn, of ook eenige, van welke ik door
anderen kennis verkregen heb. Ondertusschen heb ik toch geenszins al
hetgeen ik meegemaakt heb, aangeroerd, deels uit een zeker
schaamtegevoel, deels, wijl ik niet inzag, waarom het verhaal daarvan
anderen profijtelijk zou kunnen zijn.
6. Mijn gidsen en die van alle menschen, die tastend in de wereld
ronddwalen zijn in werkelijkheid twee in getal: de Driestheid, die
alles doorsnuffelt, en het ingewortelde Vooroordeel, dat aan de
drogbeelden der wereld den schijn van waarheid verleent.—Wie hen met
het oordeel van zijn verstand volgen wil, zal evenals ik de
erbarmelijke afdwalingen van zijn geslacht inzien. En komt de wereld
hem daarbij anders voor, laat hij dan weten, dat hij den bril van het
algemeen bedrog op zijn neus draagt, waardoor hij steeds van alles het
tegendeel ziet.
7. Wat nu de beschouwing van het vreugdevolle leven der aan God gewijde
zielen betreft, deze is meer met de pen der verbeelding geschreven [7];
ook wil ik den lezer niet doen gelooven, dat dit leven bij alle
uitverkorenen volkomen en in zijn geheel tot werkelijkheid geworden is.
Toch ontbreekt het God gewisselijk ook niet aan zulke fijnbesnaarde
zielen en ieder Christen, wiens vroomheid oprecht is, zal het zich, als
hij dit boekje leest, ten plicht rekenen naar denzelfden graad van
volkomenheid ook voor zich zelf te streven.—Dat het u welga, lieve
christen, en moge de Heilige Geest, de leidsman van het licht, u beter
dan het mijn zwakken krachten mogelijk was, leeren, hoe ijdel deze
wereld is en welke heerlijkheid en zalige vreugde den met God
vereenigden zielen van de uitverkorenen wachten. AMEN.
HOOFDSTUK I.
DE BEWEEGREDENEN VAN MIJN PELGRIMSTOCHT DOOR DE WERELD.
Toen ik den leeftijd had bereikt, waarop het verschil tusschen goed en
kwaad het menschelijk verstand begint duidelijk te worden, en de
verschillende standen, rangen en beroepen, de bezigheden en oogmerken
der menschen zag, waarop zij zich toeleggen, scheen het mij een
dringende noodzakelijkheid, rijpelijk te overwegen, bij welke groep
menschen ik mij zou aansluiten en aan welke goede zaak ik mijn leven
zou wijden.
Wankelmoedigheid van den geest.
2. Nadat ik hierover veel en dikwijls had nagedacht en met mijn
verstand ijverig was te rade gegaan, kwam ik ten slotte tot de
overtuiging, dat ik het meeste genoegen zou vinden in een levenswijze,
waarin zoo weinig mogelijk moeiten en zorgen en zoo veel mogelijk
gemak, vrede en blijmoedigheid te vinden zou zijn.
3. Maar dan scheen het mij weder moeilijk tot het inzicht te komen,
welk beroep met een dergelijke levenswijze zou strooken; ook wist ik
niet, wien ik hierover met goed gevolg zou kunnen raadplegen, afgezien
nog daarvan, dat ik dit niet eens zoo bijzonder wenschelijk vond, daar
ik van meening was, dat ieder mij zijn werkkring zou aanprijzen. Geheel
zelfstandig en in overijling durfde ik niets aangrijpen, daar ik
vreesde mis te tasten.
4. Toch, ik beken het, ben ik begonnen heimelijk eerst een zaak aan te
vatten en toen nog een tweede en derde, maar elk van deze drie liet ik
dadelijk weer varen, zoodra ik bespeurde, dat mijn moeite (zooals het
mij toescheen) vergeefsch was. Ondertusschen vreesde ik, dat mijn
onstandvastigheid mij tot schande zou brengen; dus wist ik niet, wat te
doen.
5. Toen ik mijzelf hiermede heimelijk genoeg gekweld en het hoofd
gebroken had, kwam ik tot het besluit, eerst alle menschelijke dingen,
die onder de zon zijn, in oogenschouw te nemen en pas daarna, wanneer
ik het eene ding wijselijk met het andere zou hebben vergeleken, een
bepaald beroep te kiezen en mijn zaken zoo keurig te regelen, dat ik in
de wereld een tevreden leven zou kunnen leiden.
HOOFDSTUK II.
DE PELGRIM VERKRIJGT OVERALBIJ ALS GIDS.
Zoo trok ik dan uit eigen beweging er op uit en begon rond te zien, al
overwegende, waar en hoe ik zou aanvangen.—In dat oogenblik treedt
plotseling, zonder dat ik weet, vanwaar hij komt, een mensch op mij
toe. Hij had een vasten gang, een vlug en knap uiterlijk en was rad van
tong en het scheen mij toe, dat zijn knieën, zijn oogen en zijn tong
alle als op rolletjes liepen. Hij wendde zich belangstellend tot mij en
vroeg, vanwaar ik kwam en waarheen ik van plan was te gaan. Ik zeide,
dat ik zoo juist mijn huis verlaten had, en nu voornemens was door de
wereld te zwerven en eenige ervaring op te doen.
De wereld is een doolhof.
2. Hij prees mij om dit oogmerk en sprak: „Maar waar is dan wel uw
gids?”—Ik antwoordde: „ik heb er geen; ik verlaat mij op God en mijn
oogen, vertrouwende, dat zij mij op geen dwaalweg zullen leiden.”
„Dan zult gij niets bereiken,” zeide hij; „is u wel eens iets ter oore
gekomen van het labyrint van Creta?”—„Ik heb er wel eens iets van
gehoord,” zei ik.—„Het was een wereldwonder,” verklaarde hij, „een
gebouw, dat uit zoovele kamers, kleine ruimten en gangen bestond, dat
hij, die zich zonder gids daarin waagde, steeds her- en derwaarts ging
en dwaalde, doch nooit een uitgang vond.—Maar dat beteekent nog niets
bij de wijze, waarop de doolhof der wereld, vooral in deze tijden, is
ingericht. Ik raad u—geloof mij als man van ervaring—verstout u niet
alleen daarbinnen te gaan.”
Beschrijving van iemand, die onbeschaamd was.
3. „Waar zal ik dan zulk een gids vinden?” vroeg ik.—Hij antwoordde
mij: „ik zelf ben aangewezen om hen, die iets begeeren te zien en te
ervaren, als gids te begeleiden en hun alles te wijzen, wat er slechts
te zien is; daarom ben ik u ook tegemoet gekomen.”—In mijn verwondering
riep ik uit: „wie zijt gij, mijn vriend?”—Hij antwoordde: „Mijn naam is
Alweter en ik draag den bijnaam Overalbij. Ik trek de geheele wereld
door, gluur in alle hoeken en vorsch de woorden en daden van een ieder
mensch uit; ik aanschouw alles, wat zichtbaar is; ik spoor alles, wat
verborgen is, op en onthul het. Kortom, zonder mij mag niets
geschieden, het is mijn plicht over alles een wakend oog te houden; en
wanneer gij met mij medegaat, zal ik u op vele heimelijke plaatsen
brengen, waarheen gij zonder mij nooit den weg zoudt hebben gevonden.”
4. Bij het hooren dezer rede ving ik aan mij innerlijk te verheugen van
blijdschap, dat ik zulk een voortreffelijken gids gevonden had en ik
verzocht hem moeite noch arbeid bij zijn geleide door de wereld te
sparen. Hij antwoordde: „evengoed als ik anderen in deze aangelegenheid
gaarne van dienst ben, wil ik dit ook u zijn.” Toen greep hij mijn hand
en riep: „Laten wij gaan.” Zoo gingen wij dan en ik zeide: „Wel, gaarne
wil ik zien, hoe het met ’s werelds beloop gesteld is en ook
onderzoeken, of in haar iets gevonden wordt, waarop een mensch zich
veilig kan verlaten.” Toen mijn makker deze woorden hoorde, bleef hij
staan en sprak: „Vriend, indien gij u niet met het voornemen op reis
begeeft om genoegen te nemen met de dingen, die gij zult zien, maar met
uw verstand daarover een oordeel wilt vellen, dan weet ik niet, of Hare
Majesteit, onze koningin, daarmede tevreden zal zijn.”
De IJdelheid is de koningin der wereld.
5. „Wie is dan wel uw koningin?” vroeg ik. Hij antwoordde: „Zij, die de
geheele wereld en haar beloop van den beginne tot het einde bestuurt;
zij heet Wijsheid, ofschoon eenige waanwijzen haar IJdelheid noemen.
Daarom raad ik u, nu het nog tijd is, om niet in haarklooverij te
vervallen, als wij daar zullen gaan rondzien; anders zoudt gij
gemakkelijk een pak slaag kunnen oploopen, zelfs al sta ik vlak naast
u.”
HOOFDSTUK III.
DE VERBLINDING SLUIT ZICH AAN.
Terwijl hij zoo met mij spreekt, kijk, daar sluipt van ter zijde iemand
op ons toe; ik kon niet uitmaken, of het een man of een vrouw was (want
het wezen was wonderbaarlijk vermomd en iets, dat op nevel leek, omgaf
het) en roept: „Overalbij, waarheen spoedt gij u met dien man?”—„In de
wereld breng ik hem (zeide hij), hij is begeerig haar te aanschouwen.”
2. „En waarom zonder mij?” liet gene zich weder hooren, „gij weet toch,
dat het uw plicht is de pelgrims te geleiden; doch het is mijn taak hun
alles aan te wijzen, wat er te zien is.—Want het is niet de wil van
Hare Majesteit de koningin, dat iemand, die haar rijk betreedt, naar
eigen goeddunken, hetgeen hij ziet en hoort uitlegt en zijn
waanwijsheid daarover lucht geeft,—zij wenscht slechts, dat hem alle
dingen meegedeeld worden met de doeleinden, waartoe zij bestaan, en dat
hij zich met deze kennis tevreden stelle.”
Overalbij antwoordde: „Zoo onbescheiden zal toch wel niemand zijn, dat
hij zich niet, zooals alle anderen, met onze instellingen zou tevreden
stellen? Doch ik vermoed, dat deze hier een toom zal noodig hebben.
Goed, kom maar mee!” Zoo sloot zich de onbekende bij ons aan en wij
gingen op stap.
De gewoonte der dingen leidt tot Verblinding der wereld.
3. Eensklaps schoot mij de gedachte te binnen: „God helpe mij, had ik
mij maar niet laten overhalen hier heen te gaan! Zij beraadslagen met
elkander over een soort toom, dat zij mij in den mond willen leggen.”
Ik zei daarop tot den nieuwen metgezel: „Vriend, neem mijn verzoek niet
kwalijk, doch gaarne zou ik ook uw naam weten.” Hij gaf ten antwoord:
„Ik ben de tolk der Wijsheid, de koningin der wereld, en heb van haar
de opdracht ontvangen, om een ieder te leeren, hoe men de dingen der
wereld moet verstaan. Daarom prent ik—gij zult dit op uw zwerftocht
door de wereld zien—oud en jong, van hooge of lage geboorte, onwetend
of geleerd, kortom den geest van allen in, wat tot de ware
wereldwijsheid behoort; ik ben het, die hen vroolijk en blijmoedig
maak, terwijl zonder mijn hulp zelfs koningen, vorsten, heeren en alle
andere voorname menschen in de zeldzaamste moeilijkheden zouden
verkeeren en hun dagen in treurigheid op de wereld zouden slijten.”
4. Daarop voegde ik hem toe: „Indien alles waar is, wat gij zegt, mijn
beste vriend, is het een geluk voor mij, dat God mij u als leidsman
gaf.—Want ik begeef mij in de wereld met het doel, datgene te zoeken,
wat daarin het veiligst en aangenaamst is en dat aan te vatten; nu ik
in u zulk een voortreffelijken raadgever heb, zal ik gemakkelijker een
keuze kunnen doen.”—„Twijfel daaraan niet,” zeide hij, „want ofschoon
gij in ons rijk alles bijzonder goed geordend en allen in de beste luim
zult vinden en begrijpen zult, dat het daarin allen gehoorzamen
onderdanen van onze koningin wel goed kan gaan, zoo is het daarom toch
niet minder waar, dat bepaalde beroepen en bedrijven meer gemak en
vrijheid geven dan andere.—Het zal u vrijstaan, naar eigen begeeren uw
keus te doen. Ik zal u echter alles grondig uitleggen.” Ik vroeg: „met
welken naam noemen de menschen u?” en ontving als antwoord: „Mijn naam
is de Verblinding.”
HOOFDSTUK IV.
DE PELGRIM ONTVANGT EEN TOOM EN EEN BRIL.
Toen ik dit hoorde, was ik een en al ontsteltenis over mijn
zonderlingen makker, en dacht: tot mijn ongeluk kreeg ik hem tot
metgezel.—De eerste (zoo overlegde ik bij mij zelven) heeft van een
soort toom gesproken; de tweede heette Verblinding; zijn koningin heeft
hij met den naam IJdelheid aangeduid (ofschoon ik vermoed, dat hij zich
dit woord onvoorzichtig liet ontvallen); wat moet dat alles beteekenen?
2. En terwijl ik daar zoo zwijgend en met neergeslagen oogen liep en
mij onwillig voortbewoog, sprak Alweter: „Ei, wispelturig mensch, ik
geloof haast, dat gij lust hebt terug te keeren!” En eer ik nog een
antwoord kon geven, had hij mij om den hals een soort toom geworpen,
waarvan het gebit mij terstond in den mond gleed. Vervolgens zeide hij:
„Nu zult gij wel gewillig uw eenmaal begonnen weg vervolgen.”
De toom der nieuwsgierigheid.
3. Ik bekeek nu dezen toom eens nader en merkte op, dat hij van de
riemen van Nieuwsgierigheid was aaneengenaaid, terwijl het gebit uit
het ijzer van halsstarrige voornemens was gesmeed; ik begreep, dat het
mij voortaan niet meer zou vrijstaan, zooals vroeger, de wereld van
eigen standpunt te beschouwen, maar dat mijn vluchtige en
onverzadelijke geest mij met geweld zou voortsleepen.
De bril der Verblinding.
4. Intusschen liet van de andere zijde de tweede gids zich hooren: „en
ik schenk u dezen bril, door welken gij voortaan de wereld zult
bezien”; tegelijk zette hij mij den bril op den neus. Dadelijk zag ik
er alles anders door dan te voren, want hij had deze bepaalde
eigenschap (waarvan ik naderhand nog dikwijls gelegenheid had mij te
overtuigen), dat voor hem, die er door zag, een verwijderd voorwerp
dichtbij, een nabijzijnd veraf, een klein voorwerp groot, een groot
klein scheen te zijn. Een leelijk voorwerp leek er schoon door, een
schoon leelijk, een zwart scheen wit en een wit scheen zwart te zijn.
En ik begreep, dat zoo iemand niet tevergeefs Verblinding heet, die
zulke brillen weet te vervaardigen en den menschen op te zetten.
Samengesteld uit Vooroordeel en Gewoonte.
5. De brilleglazen waren, zooals ik later bemerkte, van het glas
Vooroordeel vervaardigd en de montuur, waarin zij waren gevat, bestond
uit het soort hoorn, dat Gewoonte heet.
6. Tot mijn geluk zette hij mij echter den bril eenigszins scheef op
den neus, zoodat hij mijn oogen niet volkomen bedekte. Wanneer ik het
hoofd een weinig oprichtte en onder de glazen door gluurde, was ik in
staat de dingen zuiver te zien in hun natuurlijke gedaante. Ik was zeer
verheugd daarover en dacht bij mijzelf: „al hebt gij mij ook den mond
gesnoerd en de oogen bedekt, zoo vertrouw ik op mijn God, die het u
niet zal doen gelukken mijn verstand en geest te knevelen. Het zal mij,
als ik verder kom, toch verwonderen, hoe die wereld er uitziet, welke
mevrouw IJdelheid mij wenscht te laten zien, doch niet met mijn eigen
oogen.”
HOOFDSTUK V.
DE PELGRIM ZIET VAN EEN HOOGTE OP DE WERELD NEER.
Buiten de wereld is er niets.
Terwijl ik hierover nog nadacht, zag ik mij op eenmaal geplaatst op een
geweldig hoogen toren, zonder dat ik begreep, hoe dit geschiedde. Ik
scheen mij onmiddellijk onder de wolken te bevinden en toen ik mijn
blikken naar beneden richtte, zag ik op de aarde een oogenschijnlijk
schoone, schitterende en uitgestrekte stad, waarvan echter eind en
begrenzing zich aan alle zijden duidelijk afteekenden.—Zij was gebouwd
in den vorm van een cirkel, van muur en wal voorzien, doch zonder
gracht; inplaats daarvan was er een donkere diepte, die, naar mij
voorkwam, bodem- en oeverloos was,—want alleen boven de stad was het
licht, buiten den wal overal diepe duisternis.
De plattegrond der stad.
2. De stad zelf zag ik verdeeld in ontelbare straten, pleinen, huizen
en gebouwen van grooteren en kleineren omvang; en overal wemelde het
van menschen, als waren het insecten. Tegen het oosten zag ik een poort
staan, vanwaar een nauwe straat naar een andere poort liep, die reeds
uitzicht had op al wat ten westen van de stad lag. En eerst door deze
tweede poort gaande, geraakte men in de verschillende straten der stad.
Ik telde een aantal van zes hoofdstraten, die alle evenwijdig liepen
van oost naar west. In het midden dezer straten strekte zich een zeer
groot, rond plein of markt uit en het meest westelijk stond, op een
rotsachtigen, steilen heuvel, een hoog en blinkend kasteel, waarop de
blikken van alle inwoners der stad het meest gericht waren.
De oostelijke poort en de poort der scheiding.
3. Daar sprak mijn gids Overalbij tot mij: „hier hebt ge dan, pelgrim,
die dierbare wereld, welke gij zoo begeerig waart te beschouwen. Ik heb
u daarom eerst op deze hoogte geleid, opdat gij haar in haar geheel
zult kunnen overzien en zoo beter de wereldordening verstaan. Deze
oostelijke poort is de poort des levens en alle menschen, die de wereld
gaan bewonen, doorschrijden haar; die andere, naastbijzijnde, is de
poort der scheiding en een ieder, al naar het lot, dat hem treft,
treedt door haar het voor hem bestemde beroep tegemoet.”
De standen der wereld in zes rangen ingedeeld.
4. „De straten, die gij ziet, geloof mij vrij, zijn de verschillende
standen, rangen en beroepen, waartoe de menschen behooren en waarop zij
zich toeleggen. Gij ziet zes hoofdstraten: in de zuidelijke straat
woont de stand, waartoe de huisgezinnen behooren en die uit ouders,
kinderen en dienstpersoneel bestaan; in de daaraangrenzende die der
handwerkslieden, en allen, die zich met een ambacht bezighouden; in de
derde, het dichtst bij de markt gelegen, woont de stand der geleerden,
die zich aan geestelijken arbeid wijdt, aan de andere zijde van het
plein woont de geestelijke stand, tot wien de anderen zich begeven om
hun godsdienstplichten te vervullen. Daar achter woont de stand der
overheden en wereldlijke machthebbers; in het uiterste noorden zetelt
de ridderstand, die zich op oorlogszaken toelegt.—En, o, hoe nobel is
alles geregeld! De eerstgenoemde stand is de bron van het leven; de
tweede geeft voedsel aan allen; de derde leert en voedt allen op; de
vierde stand bidt voor allen; de vijfde velt het oordeel over allen en
bewaart hen voor wanorde; de laatste vecht voor allen; en zoo dient
steeds de eene stand den anderen en alles blijft in het rechte spoor!
Het slot van Fortuna.—De marktplaats en het slot der wereld.
5. Die burcht, daar in het westen, is de Arx Fortunae, het Slot van het
Geluk, waarin een uitgezocht gezelschap van menschen woont, die daar
genieten van rijkdom, genoegens en roem.—De in het midden gelegen
marktplaats is voor allen, want hier komen menschen uit alle standen te
zamen en doen er hun zaken af; midden op het plein, als het ware in het
centrale punt der wereld, bevindt zich de residentie der Wijsheid, de
koningin der wereld.
Het begin der verwarring,
6. Ik was met deze orde en dezen regel, beide zoo uitmuntend, zeer
ingenomen en ving aan God den Heer te loven, die de wereld op zoo edele
wijze in standen had verdeeld.—Maar een ding alleen beviel mij niet,
dat ik de straten op vele plaatsen doorgebroken zag, zoodat somtijds de
eene in de andere overging, en dit scheen mij een zeker bewijs, dat men
gemakkelijk in de war zou kunnen geraken en verdwalen. En daarbij
voelde ik, terwijl ik op den ronden vorm der aarde lette, zeer
duidelijk, dat zij zich bewoog en in een kring ronddraaide, zoodat ik
vreesde duizelig te zullen worden. Want als ik mijn oogen over de stad
liet weiden, zag ik, dat alles, tot de allerkleinste dingen toe, in een
wriemelende beweging verkeerde, en als ik vervolgens mijn ooren
spitste, hoorde ik, hoe heel de lucht van slaan en kloppen, geschuif,
gefluister en geschreeuw vervuld was.
waar zich de verblinding aan toevoegt.
7. Daarop nam mijn tolk, de Verblinding, het woord. „Ziet gij, mijn
lieve vriend, hoe verrukkelijk deze wereld is, hoe schoon alles in haar
is? En dat is reeds het geval, wanneer men haar van verre ziet; wat
zult gij wel zeggen, als gij haar dan stukje voor stukje van dichtbij
met haar bekoring leert kennen? En wie zou zich in haar niet gelukkig
gevoelen?” Ik zeide: „Uit de verte gezien, valt zij zeer in mijn smaak;
ik weet niet, hoe het later zijn zal.”—„Nu, goed dan,” zeide hij,
„vertrouw maar op mij en laat ons nu gaan.”
De geaardheid van den kinderlijken leeftijd.
8. Maar Overalbij, de andere gids, riep: „Wacht even, een plek moet ik
hem van hier nog wijzen, waar wij dan verder niet meer komen. Wend nu
eens uw blik terug naar het oosten; ziet gij, hoe daar uit die duistere
poort iets voortschuift en hierheen komt gekropen?”—„Ik zie het,” gaf
ik ten antwoord. En hij hernam: „Het zijn menschen, die onlangs op de
wereld zijn gekomen, zonder dat zij zelf weten, vanwaar zij kwamen en
evenmin zich zelf nog kennen en bevroeden, dat zij menschen zijn.
Vandaar dat zij geheel door duisternis zijn omgeven en slechts weenen
en krijten kunnen. Maar als zij gindsche straat betreden, begint het
langzamerhand voor hen te schemeren; het licht gaat hun op en zij
bereiken de poort, die zich juist onder ons bevindt. Laat ons gaan
zien, wat daar wel plaats grijpt.”
HOOFDSTUK VI.
HET LOT VERDEELT DE BEROEPEN.
Het lot, de poortwachter der wereld.
Wij daalden nu langs een donkere wenteltrap naar beneden en zie, in de
poort bevond zich een groote zaal vol jonge menschen en ter rechter
zijde zat een grimmige oude man, die in zijn hand een grooten koperen
pot hield. Ik zag nu, hoe allen, die uit de poort des levens kwamen, op
hem toetraden, hoe elk de hand in den pot stak en een briefje, met iets
daarop geschreven, voor zich daar uit trok. Dan verdween hij dadelijk
in de eene of andere straat der stad, de eene vol vreugde en luid
schreeuwend, terwijl de ander diep bedroefd en klagend, naar alle
zijden zich keerend en wendend, al omziende, zijn bestemming tegemoet
ging.
Het lot deelt de beroepen uit.
2. Ik trad nu nader, sloeg een blik in eenige dezer briefjes en zag,
dat een hunner het woord: Heersch!, had getrokken, een tweede: Dien!,
een derde: Beveel!, een volgende: Gehoorzaam!, nog een ander: Schrijf!,
deze: Ploeg!, gene: Leer!, die: Graaf!, nog een: Richt!, de laatste:
Vecht! en zoo voort.
Ik verwonderde mij zeer daarover, doch Alweter [8] zeide tot mij: „daar
worden de beroepen en het werk verdeeld; in overeenstemming met het
toegewezen lot heeft ieder mensch in de wereld zich nuttig te maken. De
grijsaard, die de macht heeft over de loten, heet het Lot en ieder, die
de wereld binnentreedt, moet bij hem een dergelijke instructie halen.
De pelgrim verzoekt vooraf te mogen onderzoeken en eerst dan te
kiezen.
3. Op dit oogenblik geeft de Verblinding mij tegen de andere zijde een
duw en beduidt mij zoo, dat ik ook een greep zal doen. Ik verzocht mij
niet tot een keus te dwingen, zoo plotseling en op goed geluk af,
zonder vooraf het gekozene te hebben beproefd, en mij niet
blindelings—er kome van, wat wil—aan het noodlot over te geven. Maar
men deelde mij mede, dat zulks, zonder voorkennis en bewilliging van
den regent, het Noodlot, niet veroorloofd was. Zoo naderde ik hem dan
en droeg hem deemoedig mijn verzoek voor: dat ik met het voornemen
gekomen was, zelf eerst alles aan een onderzoek te onderwerpen en pas
dan te kiezen, wat mij zou bekoren.
De pelgrim krijgt verlof hiertoe.
4. Hij gaf mij het volgende bescheid: „mijn zoon, gij ziet wel, dat de
anderen dit niet doen, doch zich houden, aan hetgeen hun verstrekt of
aangeboden wordt. Daar gij het evenwel zoo vurig begeert, zij het u
toegestaan”. Vervolgens schreef hij op een briefje: Speculare (dat is:
„Zie rond” of „vorsch uit”), en liet mij daarmee vertrekken.
HOOFDSTUK VII.
DE PELGRIM BESCHOUWT HET MARKTPLEIN DER WERELD.
Hij ziet de verscheidenheid der menschen.
Mijn gids zei mij het volgende: „daar gij nu alles zelf hebt te
onderzoeken, begeven wij ons het eerst naar het marktplein,” en daar
bracht hij mij toen. En zie, ik aanschouwde er ontelbare scharen van
menschen, als een nevel alle hoeken en gaten vullend, want daar waren
menschen uit de geheele wereld, van elke taal en nationaliteit, van
elken leeftijd, elke lichaamslengte, elke sekse, van iederen stand en
rang, van elk beroep. Reeds op het eerste gezicht bemerkte ik, hoe zij
in wonderbare mengeling zich her- en derwaarts bewogen, hetgeen geleek
op het zwermen van bijen, alleen nog veel verwonderlijker.
De verschillende karakters en gedragingen der menschen.
2. Want eenigen gingen, anderen liepen rond, anderen reden; sommigen
stonden, anderen zaten of lagen; sommigen rezen op, terwijl anderen
zich weder nederlegden, nog anderen wendden en keerden zich in
verschillende richtingen. Sommigen waren alleen, anderen in grootere of
kleinere groepen bijeen. Hun kleederdracht en gestalte waren
buitengewoon onderscheiden; eenigen waren zelfs moedernaakt, en allen
maakten zonderlinge gebaren. Als sommigen van hen elkander ontmoetten,
dreven zij allerlei goochelspel met hand en mond; men zag, hoe zij op
de knieën vielen en andere dergelijke bewegingen maakten, voor elkander
bogen en negen, kortom allerlei grappige dingen deden. Toen merkte mijn
gids op: „hier hebt ge dus dat edele menschelijke geslacht, die
liefelijke, met verstand en onsterfelijkheid begaafde schepselen; reeds
uit de verscheidenheid van hun verheven daden kunt gij opmaken, hoezeer
de menschen het beeld van hun oneindigen Schepper dragen en gelijkenis
met Hem vertoonen; daar aanschouwt gij, als in een spiegel, de waarde
van uw eigen geslacht.
Huichelarij bij allen.
3. Ik vat hen daarop scherper in het oog en merk in de eerste plaats
op, dat ieder, zoolang hij in de menigte tusschen de anderen wandelt,
een masker voor zijn gelaat draagt, maar dit, zoodra hij alleen is of
zich onder zijns gelijken bevindt, afwerpt en wanneer hij zich weder
onder de schaar moet mengen, het weder voordoet. Daarom vroeg ik, wat
dit beteekende, en kreeg ten antwoord: „mijn zoon, het is de
menschelijke voorzichtigheid, die eischt, dat men niet aan ieder toont,
wie men is. Alleen en tehuis kan de mensch zich wel geven, zooals hij
is, maar onder de menschen behoort men er menschelijk uit te zien en
van zijn wezen den valschen schijn te weren.” Zoo kreeg ik lust, nog
nauwlettender toe te zien, hoe de mensch zonder dit mooie omhulsel er
wel mocht uitzien.
Hun wonderbaarlijke wanstaltigheden.
4. En terwijl ik dus opmerkzaam acht gaf, zag ik, dat allen niet
slechts wat hun gelaat, maar ook wat hun lichaam betreft, op
verschillende wijzen misvormd waren. Zonder onderscheid hadden zij
allen puisten, roven en uitslag, en buitendien bezat de een een
zwijnelip, een ander hondentanden of ossenhorens, nog een ander
ezelsooren of basiliskenoogen, en ten slotte waren er met een
vossestaart en de klauwen van een wolf; ik zag ook eenigen, die een
hoog opgetrokken pauwenhals, anderen, die een opgestreken kuif als van
een hop, nog anderen, die paardenhoeven hadden enzoovoort; de meesten
echter leken op apen.—Toen schrok ik en zeide: „het zijn immers louter
monsters, die ik zie.”—„Wat voor onzin, zegt gij, monsters?” riep de
tolk uit en dreigde mij met de vuist. „Kijk slechts goed door uw
brilleglazen en ge zult zien, dat het menschen zijn.” En eenigen, die
daar buiten voorbijgingen, hoorden, dat ik hun monsters genoemd had;
zij bleven staan, gromden tegen mij en deden, als wilden ze mij te lijf
gaan. Daar ik nu wel begreep, dat alle redetwisten hier vergeefsch zou
zijn, zweeg ik en dacht bij mij zelf: „als zij dan menschen willen
zijn, laat hen dat zijn; wat mij betreft, wat ik zie, dat zie ik.” Ook
vreesde ik, dat men mij den bril vaster zou aandrukken en mij volkomen
verblinden zou; daarom nam ik mij voor te zwijgen en liever in stilte
die mooie dingen te beschouwen, waarvan ik daar den aanvang gezien had.
Ik keek nu opnieuw toe en zag, hoe meesterlijk sommigen met hun maskers
wisten om te gaan, die zij snel konden afnemen en weer voordoen, zoodat
zij de kunst verstonden zich in een oogenblik een ander voorkomen te
geven, waar zij zagen, dat dit noodig was. En hier begon ik reeds iets
te verstaan van ’s werelds beloop, doch ik zweeg.
Het wederkeerig misverstand bij alle menschen.
5. Al opmerkende hoorde ik, dat zij in verschillende talen met elkander
spraken, zoodat zij meerendeels elkander niet verstonden, noch antwoord
gaven, tenzij dan een, dat er geheel naast was, de een geheel
verschillend van den ander. Hier en daar was een groote menigte bijeen
en allen spraken tegelijkertijd, ieder bracht het zijne te berde en
niemand luisterde naar den ander, ofschoon men door van zich af te
stooten of tot zich te trekken tot opmerkzaamheid wilde nopen.—Doch dit
geschiedde niet, eerder kwam het tot vechten en bakkeleien.—Toen riep
ik uit: „God behoede ons, zijn wij hier dan in Babel? Hier zingt ieder
zijn eigen lied [9]. Kan er een grootere warboel bestaan?”
Zij houden zich met nuttelooze dingen bezig.
6. Leegloopers waren er slechts weinigen in getal; bijna allen hielden
zich met den een of anderen arbeid bezig; maar deze (niemand zou het
verwacht hebben!) bestond uit niets dan kinderspel en vruchtelooze
inspanning. Zoo verzamelden sommigen straatvuil en verdeelden het onder
elkander; eenigen wentelden balken en steenblokken naderbij of trokken
deze door middel van een windas ergens in de hoogte en lieten ze dan
weder zakken; sommigen groeven aarde op en vervoerden of brachten ze
van de eene plaats naar de andere; de rest hield zich bezig met bellen,
spiegels, varkensblazen, ratels en ander speelgoed; anderen speelden
zelfs met hun eigen schaduw, terwijl zij haar de maat namen, haar
najaagden en trachtten te vangen. Dit alles deden zij met zulk een
ijver, dat velen er van steunden, terwijl anderen het zweet uitbrak en
sommigen zelfs nederzegen. En bijna overal waren er beambten, die hun
zulke dingen opdroegen en het werk met groote onversaagdheid
verdeelden, terwijl de anderen met niet minder groote kloekmoedigheid
aan de opdracht gehoor gaven.—Toen riep ik met verbazing uit: „Ach
arme! is dan de mensch slechts daartoe op aarde, dat hij zich met de
scherpte van zijn hemelsch vernuft op zulke ijdele en nietige dingen
toelegt?”—„Wat ijdele dingen,” riep de tolk uit. „Ziet men daar dan
niet als in een spiegel, hoe de mensch door middel van zijn
geestesaanleg alle moeilijkheden overwint? De een doet immers dit, de
ander iets anders.” „Maar allen,” antwoordde ik, „bemoeien zich met
nuttelooze dingen, die met hun roemrijke grootheid in tegenspraak
zijn.”—„Wees niet al te wijsneuzig,” berispte hij weder, „zij zijn
immers nog niet in den hemel, doch leven op de aarde en moeten zich
daarom met de dingen der wereld onledig houden. Gij ziet intusschen,
hoe ordelijk het onder hen toegaat.”
Vreeselijke wanorde.
7. Bij een nadere beschouwing der dingen zag ik echter, dat men zich
een grootere wanorde, dan die hier heerschte, niet zou kunnen
voorstellen. Want als iemand zich aftobde en inspande om een bepaalden
arbeid te verrichten, mengde een ander zich daarin, waardoor dan
twisten, vechtpartijen en krakeelen ontstonden; en al verzoende men
zich met elkaar, toch trok men na een wijle opnieuw van leer. Somtijds
legden eenigen van hen tegelijkertijd beslag op een en hetzelfde ding;
dan weder lieten zij het allen in den steek en ieder ging nu zijn eigen
weg. Zij, die onder die beambten en opzichters stonden, hielden zich
min of meer aan de hun gegeven opdracht, weliswaar slechts omdat zij
moesten; evenwel ook hier zag ik velerlei geharrewar. Sommigen
verbraken het gelid en vloden weg; anderen spraken tegen bij de bevelen
van hun opzichters en waren onwillig te doen, wat hun bevolen werd; nog
anderen probeerden hun den stok te ontrukken en hen daarna te knevelen;
inderdaad, overal was het de grootste janboel. Doch daar dit alles voor
orde wilde doorgaan, durfde ik niets te zeggen.
Zij geven ergernis en een slecht voorbeeld.
8. Ik nam ook een anderen misstand waar, namelijk de blindheid en
dwaasheid der menschen, want het geheele marktplein (en, zooals ik
later zag, ook de straten) had een groot aantal groeven, gaten en
kuilen; ook lagen er steenen en balken kris en kras door elkaar en nog
vele andere hindernissen. Doch niemand dacht er ook maar aan iets uit
den weg te ruimen, te herstellen of in orde te brengen. Niemand week
zelfs voor de hindernissen uit of nam de moeite ze te ontwijken.
Integendeel men ging er blind tegen in, zoodat nu deze, dan gene zich
stiet, viel, en als hij den hals niet brak, zich ten minste leelijk
toetakelde. Mijn hart beefde bij zulk een schouwspel. En niemand
bekommerde zich om zijn naaste; maar wanneer iemand viel, lachte men
hem duchtig uit. Zoo vaak ik nu een boomstam, een balk of een kuil
gewaar werd, begon ik eenige lieden, die in den blinde daarover heen
zochten te kruipen, te waarschuwen, doch niemand lette er op: sommigen
lachten mij uit, anderen beschimpten mij, nog anderen wilden mij een
pak slaag geven. Menigeen viel, die niet weer opstond; anderen stonden
op, gingen verder en tuimelden herhaaldelijk over elkaar heen. Builen
en blauwe plekken had ieder genoeg, zonder er ook maar op te letten,
zoodat ik mij over hun hardhuidigheid niet genoeg verwonderen kon; doch
terwijl ze hun ongevallen en verwondingen, die aan eigen schuld te
wijten waren, zoo licht opnamen, stelde ik aan den anderen kant vast,
dat, wanneer men iemand ook maar eenigszins te na kwam, hij dadelijk
woedend oprees om naar de wapenen te grijpen en te strijden.
De onbestendigheid en wankelmoedigheid der menschheid in alle
dingen.
9. Ook merkte ik op, dat zij veel genoegen vonden in nieuwigheden en
veranderingen in kleeding, bouwwijze, spraak, gang en andere dingen.
Zoo zag ik er eenigen, die niets deden dan bestendig van kleeding te
verwisselen en het eene kleed na het andere aan te trekken; weer
anderen dachten een nieuwe wijze van bouwen uit, om dan na een wijle
weer te vernielen, wat kort tevoren met moeite was opgericht. Zij
vatten nu eens dezen dan dien arbeid aan en lieten in hun
onbestendigheid alles spoedig weer liggen. Want als iemand zich onder
zijn last doodgezwoegd of hem in den steek gelaten had, werden dadelijk
anderen gevonden, die, hoe ongeloofelijk het klinken moge, om het bezit
ervan storm liepen, streden en worstelden. Onder hen allen was er
niemand, die iets gesproken, gedaan of opgesteld had, of dadelijk
kwamen anderen, die hem om zijn werk uitlachten, er een verkeerde
voorstelling van gaven of zijn werk vernielden. Meer dan een bracht met
buitengewone moeite en kosten een werk tot stand, waarin hij bijzonder
veel welgevallen had, en, ziedaar, een ander komt en werpt het om,
vernielt of bederft het, zoodat ik in de gansche wereld geen mensch
gezien heb, die het een of het andere ontwierp, dat niet door anderen
weder vernietigd werd. Ja, velen wachtten niet eens tot een ander dit
deed; zij vernielden meteen hun eigen werk, zoodat ik mij over deze
dwaze onbestendigheid en ijdele kwelling ten hoogste verwonderde.
Hun hoogmoed en hun zelfoverschatting.
10. Ook zag ik velen, die op hooge houten schoenen liepen, van dikke
zoolen voorzien [10] en anderen, die zelfs op stelten liepen (om boven
alle anderen uit te steken en op hen van uit de hoogte te kunnen
neerzien), maar, hoe grooter hoogte iemand bereikte, des te
gemakkelijker viel hij neer of anderen, vermoedelijk uit naijver,
lichtten hem een beentje; dit wedervoer velen en maakte hen tot het
voorwerp van algemeen gelach; voorbeelden daarvan heb ik in menigte
gezien.
Hun opgeblazenheid en eigenliefde.
11. Verder zag ik velen, die een spiegel droegen of terwijl zij met
anderen spraken, twistten, handgemeen waren of houtblokken
voortwentelden, ja zelfs, als zij op hun stelten liepen, zich met
welgevallen daarin van voren, van achteren en terzijde beschouwden, van
pleizier met de tong smakten om hun bewondering over eigen schoonheid,
gestalte en gang, en over eigen daden te kennen te geven. Zij reikten
ook hun spiegel aan anderen toe, opdat die eveneens daarin zouden zien.
De dood brengt allen ellendig om.
12. Ten laatste zag ik den Dood overal in hun midden wandelen, terwijl
hij toegerust met een scherpe zeis, met pijl en boog, hen allen met
luider stem vermaande te gedenken, dat zij sterfelijk waren. Doch
niemand luisterde naar zijn roepstem en ieder bleef volharden in zijn
dwaasheid en onbetamelijk gedrag. Zoo nam hij dan de pijlen en
slingerde ze naar alle zijden op hen af; en allen, zonder onderscheid,
die hij in den grooten hoop trof, hetzij jong of oud, arm of rijk,
geleerd of ongeleerd, zegen ineen. Wie getroffen was, schreeuwde,
jammerde en brulde; diegenen, welke juist voorbijliepen, deinsden een
weinig terug, doch waren spoedig weer even zorgeloos. Sommigen weer
kwamen op den zwaargewonde toe en luisterden naar het reutelen van zijn
laatste ademhaling; en toen de verwonde zijn knieën bij den laatsten
snik optrok en den adem uitblies, riepen zij de geburen bijeen, zongen,
aten, dronken en maakten misbaar bij het lijk; een enkele trok daarbij
een potsierlijk gezicht. Vervolgens namen zij den dooden man op,
sleepten hem buiten den kring en wierpen hem over de omheining in den
donkeren afgrond, die de wereld omringt. Nauwelijks van daar
teruggekeerd, gaven zij zich opnieuw aan zwelgerijen over. Wel
ontsnapte niemand aan den Dood, doch men deed zijn uiterste best hem
niet onder de oogen te zien, ofschoon hij hen dikwijls op een haar na
aanroerde.
Verschillende ziekten.
13. Ik zag verder, dat niet allen, die door pijlen getroffen waren,
terstond dood neervielen; eenigen waren slechts gewond, verlamd, blind,
bedwelmd of bewusteloos. Sommigen zwollen na hunne verwonding als een
blaar op, anderen verdorden en werden zoo mager als een hout; weder
anderen trilden als espenloof, zoodat het aantal menschen, die met
wonden bedekt en met rottende en etterende ledematen rondliepen,
grooter was dan dat der gezonde lieden.
Tegen den dood is alle hulp ijdel.
14. Ik zag ook vele menschen druk in de weer met het verkoopen van
pleisters, zalven en verschillende dranken als middelen tegen deze
wonden en elkeen kocht van hen, hoogst verblijd, en in de hoop den Dood
zoo te kunnen trotseeren. Doch deze stoorde zich daaraan niet, schoot
verder zijn pijlen af en velde zelfs deze verkoopers. Het was voor mij
een weemoedig schouwspel te zien, hoe een schepsel, bestemd tot
onsterfelijkheid, zoo jammerlijk en onverwacht, en op zoo verschillende
wijze door den dood omkomt. In het bijzonder, toen ik vond, dat bijna
altijd, wanneer iemand zich er toe zette, zoo echt zijn leven te
genieten, wanneer hij vrienden om zich had verzameld, zijn
aangelegenheden verzorgd, zijn huis besteld en geld bijeengeschraapt
had, of op andere wijze goederen bijeengegaard en zijn welvaart
vermeerderd had, de pijl van den Dood juist op dat oogenblik op hem
aansnorde en een eind aan alles maakte; en wie zich in deze wereld het
schoonste bed had gespreid, werd daaruit weggesleurd en moest ervaren,
dat al zijn werk tot niets geleid had; wanneer nu een ander zijn plaats
innam, trof hem hetzelfde lot, een derde even goed als een tiende of
honderdste. Toen ik daar zag, dat niemand met deze onzekerheid des
levens rekening wilde houden en haar ter harte nemen, en allen zich
integendeel gedroegen, als waren zij zeker van de onsterfelijkheid,
terwijl zij toch met een voet in het graf stonden (waarover mijn hart
van leed in mij dreigde te breken), wilde ik mijn stem verheffen,
vermanen en smeeken, dat zij hun oogen openen en den Dood, die zijn
pijlen op hen aanlegde, in het aangezicht zouden zien om hem langs den
een of anderen weg te ontwijken. Maar ik zag in, dat mijn zwakke stem
niets zou vermogen, daar zelfs de Dood noch door zijn voortdurende
roepstem, noch doordat hij in zijn verschrikkelijke gestalte aanhoudend
voor hen stond, iets bij hen kon uitrichten. Ik zeide dus in stilte:
„Het moge God geklaagd wezen, voor altijd, dat wij, ellendige
stervelingen, tot ons ongeluk zoo verblind zijn!” Mijn gids verstond
mij evenwel en sprak: „Eilieve, zou het dan wijs zijn, zich zoo met
gedachten over den dood te kwellen? Juist omdat ieder weet, dat hij hem
niet ontsnappen kan, is het beter die gedachten te bannen, zich liever
om zijn eigen persoon te bekommeren en vroolijk zijn gang te gaan. Komt
hij, zoo is hij daar; in eenige uren is het afgeloopen, en vaak zelfs
in een enkel oogenblik. Moeten daarom, als iemand sterft, de anderen
ophouden vroolijk te zijn? En hoevelen worden er niet geboren en
vervullen weer de plaats van dien eenen in de wereld?” Waarop ik zeide:
„als dat de ware wijsheid is, dan moet ik haar niet recht verslaan,” en
ik hield mij stil.
De menschen halen zich zelf ziekte en dood op den hals.
15. Ik wil echter niet verzwijgen, dat, terwijl ik de doodelijke pijlen
in ontelbare massa door de lucht zag vliegen, de vraag in mijn brein
opkwam: „waar haalt de Dood toch die menigte pijlen vandaan, zonder dat
hij zijn voorraad ooit schijnt te hebben uitgeput? Ik zag toe en
bemerkte heel duidelijk, dat de Dood zelf geen eigen pijlen noch boog
bezat; de pijlen nam hij echter den menschen af, en wel van ieder juist
dien pijl, waarmee hij zelf zou worden getroffen. Ik zag, dat de
menschen dergelijke pijlen zelf vervaardigden en hoe sommigen
overmoedig en vermetel genoeg waren, ze zelf den dood over te reiken,
zoodat hij nauwelijks de handen vrij kreeg om de pijlen, die hij gereed
vond, van hen aan te nemen en ze hun in het hart te schieten. Toen
schreeuwde ik het uit: „Nu zie ik, hoe waar het spreekwoord is: Et
mortis faber est quilibet ipse suae [11]; ik zie nu, dat niemand
sterft, die niet door zijn overdaad, onmatigheid, en overmoed, of ook
ten slotte door eigen onverschilligheid zich zelf zweren en builen,
inwendige en uitwendige wonden (want dat zijn de pijlen des doods)
heeft berokkend.” Terwijl ik nu zoo nauwlettend op den Dood en zijn
gretig zoeken naar menschelijken buit acht geef, grijpt de Verblinding
mij bij den arm en zegt: „Waarom, dwaas, die ge zijt, kijkt ge liever
naar de dooden dan naar de levenden? Wie sterft, met dien is het uit;
doch gij, houd u bereid te leven.”
HOOFDSTUK VIII.
DE PELGRIM ONDERZOEKT DEN ECHTELIJKEN STAND.
Zich te schikken in den echtelijken stand is moeilijk en
bezwaarlijk.
Zij leidden mij nu verder en brachten mij in de straat, waarin naar hun
zeggen de gehuwden woonden, opdat ik daar het heerlijke, echtelijke
leven goed zou leeren kennen. En zie, daar stond een poort, die, naar
men mij meedeelde, de Verloving heette; vóór de poort was een ruime
plaats, waarop groote menschenmenigten van beiderlei kunne, op en neer
wandelden en daarbij elkander in de oogen zagen; en niet alleen dat,
doch zij namen ook opmerkzaam elkanders ooren, neus, gebit, hals, tong,
handen, voeten en andere lichaamsdeelen op; de een deed ook opmetingen
bij den ander, hoe groot, hoe breed, hoe dik of hoe slank deze was.
Eerst trad dan een bepaald persoon op een ander toe, vervolgens week
hij eenigszins achteruit, beschouwde haar dan van voren, van achteren,
van rechts en van links, en overzag dan nog eens alles, wat hij bij
haar waargenomen had. Vooral lette men (ik heb het heel dikwijls
gezien) op elkanders zak, geldbuidel of beurs, terwijl men dan
nauwkeurig mat en woog, hoe lang en breed, hoe dik, hoe stijf gevuld of
licht deze was.—Somtijds wezen eenigen onder hen elkaar een bepaalde
vrouw aan, en niemand nam haar; dan weer trachtte de een den ander de
loef af te steken, en ontstonden er twisten en vechtpartijen; moorden
werden er zelfs gepleegd. Gelukte het iemand een ander te verdringen,
dan trof hem terstond daarop van een derde zijde hetzelfde lot; soms
had iemand zijn medeminnaar verdreven en liet niettemin zijn buit
vrijwillig in den steek. Een ander wenschte zijn tijd niet te verliezen
met onderzoek en greep dadelijk naar de eerste de beste; daarna schreed
het paar hand in hand naar de poort. Toen ik van deze soort kluchten
genoeg gezien had, vroeg ik, wat deze menschen toch eigenlijk
uitvoerden, en kreeg van mijn tolk ten antwoord: „Het zijn de menschen,
die gaarne in de huwelijksstraat willen wonen, maar omdat zij door
gindsche poort niet afzonderlijk, doch alleen paarsgewijs worden
binnengelaten, moet ieder zich eerst een kameraad uitkiezen. Deze keuze
vindt nu juist hier plaats en ieder zoekt zich de levensgezellin, die
hem het beste past; wie zoo gelukkig is haar te vinden, gaat, zooals
gij ziet, met haar de poort binnen.”—„En kon deze keuze hem dan niet
wat lichter gemaakt worden,” vroeg ik, „welk eene ontzaggelijke moeite
kost dat alles.”—„Het is geen moeite,” antwoordde hij, „maar genot; of
ziet gij niet, hoe vroolijk zij zich daarbij gedragen, hoe zij lachen,
zingen en hoe uitgelaten zij zijn? Geen enkele levenswijze, geloof mij,
is zoo vroolijk als deze.”—Zoo keek ik dan nog eens rond en zag
inderdaad sommigen lachen en jubelen, maar ik zag ook anderen, die
treurig het hoofd lieten hangen en door onrust gepijnigd waren, nu hier
dan daar ronddrentelden, vervolgens naar de plaats van uitgang
terugkeerden, zich voortdurend aftobden, niet konden slapen of eten, ja
zelfs tot waanzin vervielen.—Ik waagde schuchter de tegenwerping: „Hoe
is het dan toch met dezen gesteld?” waarop het antwoord luidde: „Ook
dit is vergenoegd zijn!” „Het moge zoo zijn,” sprak ik, „laat ons
voortgaan en zien, wat daar geschiedt.”
Groote onzekerheid betreffende de opname in den stand.
2. Wij drongen ons derhalve door de menigte heen en kwamen zoo tot vlak
bij de poort. Voordat we haar echter binnentraden, zie, daar was een
weegschaal, waaraan twee manden als schalen hingen en die door veel
menschen omringd was. Op deze weegschaal plaatste men steeds twee
personen, elk in een der korven tegenover elkaar, en men zag toe, of ze
in evenwicht was. Men verdrong zich om de weegschaal en verspreidde
zich weder, schudde er aan, bracht ze weer tot stilstand en liet ieder
paar, nadat men het gewogen had, de poort binnengaan. Maar niet ieder
wedervoer hetzelfde, want sommigen vielen door den mand in het stof,
oogstten spot in en moesten met schande hun biezen pakken en het veld
ruimen; daarbij trok men hun nog een soort kap of zak over de ooren en
vermaakte zich te hunnen koste. Bij het beschouwen hiervan vroeg ik,
wat dit alles toch beteekende? Mijn gids antwoordde: „Hier vindt de
verloving plaats, als zij op veiligen grondslag berust. Want als de
weegschaal in evenwicht is, worden zij tot dezen stand toegelaten,
zooals gij ziet; indien niet zoo gaan zij weder uit elkander.” „En wat
verstaat men hier eigenlijk onder evenwicht?,” vroeg ik nader, „ik zie
immers, dat vele paren, wat leeftijd en stand betreft, en ook in menig
ander opzicht, door de weegschaal als gelijkwaardig worden aangewezen
en toch laat men een van beiden door den mand vallen; anderen
daarentegen, die zeer ongelijk zijn, grijsaards en jonge meisjes,
jongelingen en oude vrouwen, zetten zij naast elkander; de een rijst en
de ander daalt laag en toch oordeelt men, dat zij toegelaten mogen
worden; wat is hiervan de reden?”—„Gij hebt niet alles gezien,”
verklaarde hij mij. „Het is waar, dat menig grijsaard of besje het
gewicht van een pond heede [12] niet haalt, maar omdat zij een goed
gespekte beurs hebben of een hoed, waarvoor andere hoeden van het hoofd
vliegen of meer dergelijke schoone dingen bezitten, (want al zulke
zaken leggen mede gewicht in de schaal), verloopt het zoo, dat veel
anders uitvalt dan gij verwachten zoudt.”
De wijze, waarop zij te zamen verbonden zijn, is
onveranderlijk.
3. Terwijl ik hen volgde, die men tot de poort had toegelaten, en mee
naar binnen ging, viel mijn blik op eenige mannen, op smeden gelijkend,
die bezig waren, elk paar, dat binnentrad in verschrikkelijke ketenen
te slaan en het eerst, nadat het aldus geboeid was, veroorloofden
verder te gaan. Bij dit in boeien slaan waren vele lieden aanwezig,
opzettelijk, naar het heette, uitgenoodigd, om daarvan getuigen te
zijn, zij maakten muziek voor de paren, zongen en verzochten hun,
goedsmoeds te zijn. Ik gaf evenwel goed acht en merkte op, dat men de
ketenen niet, zooals bij andere gevangenen pleegt te geschieden, met
een slot vastgemaakt, doch ze onmiddellijk en gloeiend aan elkander
vastgesmeed, geweld en gesoldeerd had, zoodat zij deze gedurende hun
gansche leven op aarde niet konden losmaken of verbreken. Dit
verschrikte mij en ik riep uit: „O, allergruwelijkste gevangenschap!
als iemand eens daarin geraakt is, heeft hij in eeuwigheid geen hoop,
verlost te worden!” Mijn tolk antwoordde: „Zeker, deze band is de
hechtste van alle menschelijke banden; maar men behoeft er daarom niet
bevreesd voor te zijn. Want deze stand biedt zooveel zoete vreugde, dat
men zich gaarne het juk laat welgevallen; gij zult u zelf daarvan
overtuigen, welk een heerlijk leven het is.”—„Laten wij ons dan bij hen
voegen, opdat ik het zien moge,” zeide ik.
De beste huwelijken geven slechts een middelmatig geluk.
4. Wij sloegen vervolgens de straat in en zie, daar was een heele
schare van deze lieden, uitsluitend gepaard; doch, naar het mij
toescheen, was menig span zeer ongelijk, want forsche personen waren
met tengere, schoone met leelijke, jonge met oude verbonden,
enzoovoort. En terwijl ik nauwlettend acht gaf op hun handelingen, om
te zien, waarin de zoetheid van dezen staat wel gelegen was, kon ik
alleen maar opmerken, dat zij elkander aanzagen, met elkander spraken,
en dat somtijds de een den ander streelde en kuste.—„Hier ziet gij nu,”
zeide mijn gids, „hoe rein en heerlijk een gelukkig huwelijk is.”—„Is
dit dan alles, wat men in het beste geval te verwachten
heeft?”—„Zeker,” luidde zijn antwoord.—Ik zeide: „Dan vind ik in den
echt slechts weinig verheugenis en weet ik niet, of zij tegen de
verloren vrijheid wel opweegt.”
Ellende en kommer zijn het deel van alle echtelieden.
5. Ik zag om mij heen en bemerkte, hoe die stakkers onder moeiten en
kwellingen gebukt gingen. Voor het grootste deel hadden zij in een
lange rij hun kinderen bij zich, die zij met touwen, als leidsels, aan
zich vastgehecht hadden en die luid schreeuwden, krijschten, kwalijk
riekten, zich bevuilden, soms ziek werden en stierven, om maar te
zwijgen van de tranen, de pijnen en gevaren voor het leven der moeders
bij het ter wereld brengen der kinderen. Als nu een kind tot rijperen
leeftijd opgegroeid was, had men dubbel werk: in de eerste plaats om
het kind met den teugel in toom te houden, in de tweede plaats, om het
door middel van sporen aan te zetten, daar zij dikwijls ongevoelig voor
breidel en spoor, wonderlijke bokkesprongen maakten en oorzaak waren
van veel vermoeienis en tranen bij hun ouders. Doch als zij den
kinderen veroorloofden hun eigen zin te volgen of dezen zich van hen
losscheurden, sproot daaruit dikwijls dood en schande voor de ouders
voort. Toen ik dit hier en daar waarnam, begon ik eenigen van hen te
vermanen, zoowel ouders als kinderen; de eersten waarschuwde ik voor
hun apenliefde en al te groote toegevendheid; de kinderen spoorde ik
aan, toch gehoorzamer te zijn. Doch ik had alles behalve succes; men
trok een leelijk gezicht tegen mij, wierp mij stekelige gezegden naar
het hoofd, ja eenigen bedreigden mij zelfs met den dood. En ik prees de
kinderloozen gelukkig, die ik onder hen opmerkte. Maar het was haar
niet minder bang te moede en zij klaagden over haar troosteloos
bestaan. Zoo kwam ik tot de slotsom, dat het bezit zoowel als het gemis
van kinderen het huwelijk tot een bron van ellende maakt. Bovendien
hadden de meeste echtparen, tot hulp van zich zelf en van hun
huisgenooten, vreemden bij zich inwonen, aan wie zij dikwijls meer zorg
moesten besteden, dan aan zich zelf en hun gezin en van wie zij
bovendien nog veel onaangenaams moesten ondervinden. En overigens lagen
hier, evenals op het groote marktplein, vele hindernissen en
struikelblokken, zooals steenen, boomstronken, kuilen; stiet iemand
daartegen, dan struikelde hij, viel en verwondde zich; dan moest de
andere, doordat zij aan elkander vastgeklonken waren, ook met hem
hijgen van benauwdheid en de tranen en smarten met hem deelen, zoodat
aan een ieder, die tot dezen stand behoorde, in plaats van één zorg,
moeite of gevaar, er zoo vele ten deel vielen, als er menschen waren,
aan wie hij was verbonden. Daarom mishaagde mij deze stand.
Een mislukte echtverbintenis is een vreeselijk treurspel.
6. Terwijl ik eenigen uit hen, die daar verzameld waren, goed opnam,
speelde zich een ware tragedie voor mijn oogen af. Het waren stellig
menschen, wel verbonden door den echtelijken band, doch niet gelijk van
wil; deze wilde zus, gene zoo; de een poogde dezen weg te gaan, de
ander dien; en daar zij het niet eens werden, leefden zij voortdurend
in twist en oneenigheid en snauwden elkander af. Hier en daar klaagde
er een aan de voorbijgangers zijn leed; en wanneer niemand hunner als
scheidsrechter optrad, ging de een den ander te lijf, sloeg hem met de
vuist en roste hem af; als het evenwel gelukte, hen met elkaar te
verzoenen, zaten zij elkaar een poos later opnieuw in de haren.
Sommigen redetwistten er lang over, of zij rechts, dan wel links zouden
gaan; daar echter ieder hardnekkig in de richting volhardde, waarin hij
wenschte te gaan, wendde de een zich met veel geweld naar deze, de
andere naar gene zijde; zoo sleurden zij elkander over en weer en het
was een droevig schouwspel te zien, hoe men streed om den ander te
dwingen de zelfgekozen richting te volgen. Somwijlen behaalde de man de
overwinning en sleurde de vrouw achter zich aan, ofschoon zij zich aan
de aarde, aan het gras, of waaraan zij kon, poogde vast te klampen;
soms evenwel moest de man achter de vrouw aanloopen, hetgeen bij de
anderen den lachlust opwekte. Mij echter scheen de zaak meer
betreurenswaardig dan belachelijk te zijn, vooral toen ik zag, hoe
velen, die zich in dezen jammerlijken toestand bevonden, zuchtten,
weenden, de ten hemel geheven handen wrongen en luidkeels riepen, dat
zij zich gaarne met goud en zilver uit deze banden wilden loskoopen,
indien het slechts mogelijk ware. En ik zeide tot mijn begeleider: „Kan
hun dan volstrekt geen hulp verleend worden? Kunnen hun banden niet
geslaakt en zij van elkander gescheiden worden, daar zij het toch niet
met elkander kunnen vinden?” „Dat is onmogelijk,” antwoordde hij mij,
„zij moeten bij elkander blijven, zoolang zij leven.” „O, welk een
gruwelijke gevangenschap en slavernij!” riep ik uit, „dit is werkelijk
erger dan de dood”; waarop hij weer opmerkte: „waarom hebben zij den
beslissenden stap van te voren niet beter overdacht? Hun geschiedt,
naar zij verdiend hebben; laten zij in hun oneenigheid blijven!”
Het huwelijk is een vrijwillige slavernij.
7. En zie! daar doorschoot de Dood eenigen met zijn pijlen en velde hen
neder; en terstond vielen hun de boeien af. Ik wenschte hun geluk
daarmede, omdat ik van meening was, dat het met hun eigen wenschen
overeenkwam en zij zich over hun bevrijding hartelijk zouden verheugen.
Doch hoe verwonderd stond ik te kijken! Bijna ieder van hen brak in
zulk een vloed van tranen en weeklachten uit, als ik elders op de
wereld nauwelijks heb gehoord; hij wrong de handen en klaagde over zijn
ongeluk. Bij degenen, die ik kort te voren vredig met elkaar had zien
samenleven, vond ik het zeer begrijpelijk, dat het den een om den ander
waarlijk bang te moede was, doch wat de anderen betreft, geloofde ik,
dat zij alleen maar voor het oog der menschen zich zoo aanstelden. Ik
had er wel op willen zweren, dat zij berouw hadden van hun dwaling en
anderen den weg zouden wijzen, hoe deze boeien te ontgaan. Doch
integendeel, voor ik er op bedacht was, wischten zij zich de oogen af,
liepen haastig tot voor de poort en keerden terug in nieuwe boeien.
Toen kon ik mijn toorn niet meer beheerschen: „O, monsters,” zeide ik,
„gij zijt geen medelijden waard!” en tot mijn gids: „Laat ons van hier
gaan, ik vind in dezen stand meer ijdelheid dan in iets anders.”
De pelgrim onder het huwelijksjuk.
8. Terwijl wij intusschen terugkeerden tot de poort der scheiding (ik
wil dit voorval niet verzwijgen), begonnen mijn gidsen, zoowel
Overalbij als de Verblinding, hoewel ik het voornemen had verder de
wereld te bekijken, mij met aandrang te overreden, ook zelf in den
echtelijken staat te treden; dan zoude ik beter verstaan, wat hij
eigenlijk beteekent. Ik voerde daartegen aan, dat ik jong was, dat de
voorbeelden, die ik gezien had, mij afschrikten, dat ik alles op de
wereld nog niet onderzocht had, enzoovoort. Doch het baatte mij niet,
zij verlokten mij, om als in scherts in de weegschaal plaats te nemen.
Daar geraakte ik in boeien en ging verder mijns weegs, thans zelf deel
uitmakend van een aaneengekluisterd viertal [13]; zij voegden nog een
aantal anderen, naar het heette, als bedienden en om mij eer te
bewijzen, aan ons toe, zoodat ik nauwelijks, hijgend en steunend, in
staat was, die allen achter mij aan te sleepen. Daar breekt op eenmaal
een onweder los, vergezeld van donder, bliksem en vreeselijken
hagelslag. Allen stoven uiteen, behalve zij, die aan mij verbonden
waren; en toen ik met hen in een hoek de wijk nam, rukten de pijlen van
den Dood daar al de mijnen [14] weg, zoodat ik, jammerlijk alleen
gelaten, door het verlies van mijn drie metgezellen, en van schrik als
verlamd, niet wist, wat ik nu zou beginnen. Mijn gidsen zochten mij te
troosten door te zeggen, dat ik met het oog op deze benarde tijden
liever moest bedenken, dat dit mijn vlucht gemakkelijker zou maken.
Doch ik zei: „Waarom hebt gij mij dan eerst dien raad gegeven?” Zij
meenden, dat het nu geen tijd was om elkaar verwijten te doen, dat ik
liever de vlucht moest nemen. En zoo maakte ik mij snel uit de voeten.
Eindoordeel van den pelgrim.
9. Nu ik zoo het gevaar ontsnapt ben, weet ik waarlijk niet, wat ik
eigenlijk van dien stand moet zeggen: of een gelukkig huwelijk—zooals
mij, naar ik veronderstel, zou zijn ten deel gevallen—de bron van meer
vreugde of van meer leed, om verschillende oorzaken, zou geweest zijn.
Zooveel staat wel vast, dat, zoowel het leven aan de zijde eener vrouw
als zonder haar, benauwend is en ook, al valt het huwelijk nog zoo
schitterend uit, het zoete met het bittere is gemengd.
HOOFDSTUK IX.
DE PELGRIM ONDERZOEKT DEN HANDWERKSSTAND.
Wat hij er in het openbaar opmerkte.
Als wij zoo verder gingen, kwamen wij in de straat, waar de
verschillende ambachten uitgeoefend werden en die zich weder in vele
kleine straten en pleinen verdeelde; daar waren overal hallen,
werkplaatsen, smidsen, winkels en kramen, voorzien van de
menigvuldigste en zonderlingste goederen en gereedschappen, in wier
omgeving de menschenmassa op wonderlijke wijze ronddwarrelde, terwijl
een geweldig lawaai van kloppen en hameren, ratelen, rollen en knarsen,
van snorren, loeien, fluiten en sissen de lucht vervulde. Ik zag hier,
hoe sommigen in de aarde woelden en den grond openscheurden, doordat
zij deels aan de oppervlakte den bodem openreten, deels het binnenste
der aarde als mollen doorwroetten. Anderen plasten in het water, voeren
op de rivieren en op de zee; nog anderen pookten het vuur op; eenigen
staarden suf voor zich uit; anderen worstelden met wilde dieren;
sommigen hanteerden hout en steenen of droegen en vervoerden allerhande
dingen van de eene plaats naar de andere. „Zie,” zeide mijn tolk, „welk
een vernuftige en vroolijke arbeid hier verricht wordt; wel, wat bevalt
u hier het best?” Ik zeide: „Het mag waar zijn, dat hier de indruk van
vroolijkheid gewekt wordt; ik zie evenwel tevens, dat er veel wordt
gezwoegd en hoor daarbij veel gesteun.” „Niet alle arbeid is even
zwaar,” antwoordde hij mij, „daarom willen wij de bedrijven één voor
één wat van naderbij bezien.” Zij leidden mij nu overal rond; ik leerde
alles kennen en vatte ook zelf somtijds—om ervaringen op te doen—het
eene of andere voorwerp aan. Doch ik kan noch wil alles hier
beschrijven. Wat ik openlijk daar al zoo waargenomen heb, wil ik den
lezer niet onthouden.
Alle handel en bedrijf is met gevaar verbonden,
In de eerste plaats bemerkte ik, dat alle handel en bedrijf van de
menschen slechts ijdele moeite en kwelling is en dat zij alle hun
schaduwzijde hebben en met gevaar verbonden zijn. Zoo zag ik, dat
diegenen, welke met het vuur te maken hebben, door den rook met roet
waren bedekt en er zoo zwart als mooren uitzagen, dat hun het kloppen
der hamers steeds in de ooren dreunde en zij daardoor bijna niets
anders konden hooren; dat steeds de gloed van het vuur hun oogen deed
glanzen en hun huid daardoor gezengd, met blaren bedekt en
opengesprongen was. Diegenen daarentegen, die hun handwerk onder de
aarde verrichtten, hadden duisternis en verschrikking tot gezelschap en
niet zelden kwam het voor, dat zij onder de aarde bedolven werden.
Degenen, die hun beroep op het water uitoefenden, waren doorweekt als
een rieten dak; zij sidderden van koude als espenloof, begonnen aan
zeere ingewanden te lijden en niet weinigen hunner vonden hun graf in
de diepte. De huid van hen, die hout, steen en ander materiaal
bearbeidden, was met eelt bedekt, zij steunden onder het werk en matten
zich tot het uiterste af. Ook zag ik, dat sommigen met onbenulligen
arbeid zich inspanden, tot zij geheel bezweet werden en door hun
afmatting op het punt stonden er bij neer te vallen, ja zich zelfs
lichamelijke schade deden en hun krachten sloopten, terwijl zij als
loon voor dit ellendige zwoegen er nauwelijks in slaagden een stuk
droog brood te verdienen. Wel waren er anderen, die zich gemakkelijker
en met meer voordeel hun weg door het leven baanden; doch hoe minder
zij zich inspanden, des te slechter en bedriegelijker middelen moesten
zij te baat nemen.
en laat verpoozing noch rust toe;
In de tweede plaats zag ik, dat alle arbeid der menschen dienen moet om
den mond te vullen; want wat zij bijeenzamelden, stopten zij zich en
den hunnen in den mond, de weinigen uitgezonderd, die, hetgeen zij den
mond onthielden, in den buidel deden. Maar deze was, zooals ik
herhaaldelijk zag, vol gaten, zoodat hetgeen men daarin deed, er weder
uitviel en door anderen opgeraapt werd; of wel er kwam iemand, die den
geldbuidel aan den bezitter ontrukte; deze kwam ergens in de klem en
scheurde, of raakte herhaaldelijk door een of ander ongelukkig toeval
verloren, zoodat men duidelijk zien kon, dat als resultaat van al deze
menschelijke inspanning het geld zoo gemakkelijk als water wegvloeit.
Immers men verwierf het geld om het even spoedig weer kwijt te raken,
slechts met dit onderscheid, dat het gemakkelijker wegvloeide dan
toestroomde, hetzij dan dat men het door de keel joeg of van de eene
kast in de andere liet glijden. Daarom zag ik overal ook meer armen dan
rijken.
en vordert geen lichte inspanning;
In de derde plaats zag ik, dat iedere arbeid de geheele kracht van den
mensch vergde. Indien iemand besluiteloos omzag of draalde bij het
begin van zijn werk, bleef hij dadelijk ten achter; onmiddellijk viel
hem alles uit de hand en vóórdat hij er erg in had, zat hij op het
droge.
heeft vele hinderpalen te overwinnen;
In de vierde plaats zag ik, dat men overal met vele bezwaren te
worstelen had. Voordat iemand zich in zijn beroep goed had ingewerkt,
was een goed deel van zijn levenstijd voorbij gevlogen en was hij
hierin eenmaal geslaagd, dan diende hij zeer waakzaam te zijn, of alles
ging terstond weer den verkeerden kant uit; ja, ik bevond, dat zelfs
den wakkersten man afwisselend winst en verlies ten deel viel.
wekt nijd en afgunst op;
In de vijfde plaats bemerkte ik, dat overal en voornamelijk bij hen,
die hetzelfde bedrijf uitoefenden, veel nijd en afgunst heerschte. Want
zoodra een van hen meer opdrachten kreeg of meer goederen diens
werkplaats verlieten, keken hem zijn buren dadelijk met schele oogen
aan, knarsten op de tanden en bedierven zijn werk, waar zij het slechts
konden. Daaruit ontstond oneenigheid; men twistte en vloekte. Sommigen
wierpen uit ongeduld hun gereedschap weg en gaven zich, om de anderen
te trotseeren, aan lediggang over, die tot vrijwillige armoede voerde.
is zondig;
In de zesde plaats vond ik overal veel leugen en bedrog. Den arbeid,
dien men vooral voor anderen verrichtte, deed men haastig en
oppervlakkig, terwijl men intusschen zijn eigen werk aanprees en de
waarde daarvan in de hoogste mate overdreef.
ijdel en overtollig;
In de zevende plaats werd mij duidelijk bewust, dat vele dingen ijdel
en overbodig en de meeste menschelijke bezigheden enkel ijdelheid en
nuttelooze dwaasheid zijn. Want daar zeer zeker een geringe hoeveelheid
zeer eenvoudige spijs en drank toereikend is om het lichaam des
menschen te onderhouden, weinige en eenvoudige kleedingstukken
voldoende zijn om het te bedekken, een kleine, eenvoudige stulp om hem
te beschutten, zoo volgt daaruit, dat slechts kleine en luttele zorg en
moeite daartoe noodig is, zooals inderdaad in oude tijden de zede
was.—Hier bleek mij evenwel, dat de menschen tegenwoordig deze waarheid
niet kunnen of niet willen begrijpen, omdat zij gewoon geraakt zijn hun
buik met zooveel ongewone dingen te vullen en vol te proppen, zoodat
alleen om deze aan te voeren, reeds een groot deel der menschen te
water en te land zich afsloven en zelfs leven en gezondheid in de
waagschaal moeten stellen, en daarna weer bijzonder geschoolde lieden
de kunst moeten verstaan de uitgezochte spijzen te bereiden. Op gelijke
wijze houdt zich een niet gering deel der menschen daarmee bezig,
allerlei grondstoffen voor kleeding en bouwbedrijf bijeen te brengen en
daaraan menigvuldige, wonderlijke modellen en vormen te geven; dit
alles is overtollig en ijdel en vaak zelfs zondig. Zoo zag ik ook vele
werklieden, wier kunst en streven er geheel op gericht was,
kinderspeelgoed en ander speeltuig tot vermaak en tijdverdrijf te
vervaardigen. Weer anderen waren er, wier werkzaamheid bestond in het
maken van groote massa’s werktuigen der wreedheid, zooals: zwaarden,
dolken, strijdknotsen en geweren enzoovoort. Hoe nu de menschen met een
gerust geweten en opgewektheid zich met heel dezen tak van nijverheid
kunnen bezig houden, is mij onbegrijpelijk; maar één ding staat vast:
wanneer men elke onnoodige, overbodige en zondige handeling uit hun
arbeid wilde wegnemen en daarvan afzonderen, dan zou het grootste deel
van den handel en het bedrijf der menschen te gronde gaan. Uit hoofde
van deze en de boven aangevoerde gronden kon mijn gemoed hierin geen
bevrediging vinden.
8. Dit was bovenal het geval, toen ik eindelijk nog inzag, dat men hier
het lichaam in dienst stelde van het vleesch, terwijl toch ieder mensch
een veel hooger goed, de ziel, bezit, en hij vóór alles dient te
wedijveren in de zorg voor den arbeid aan haar besteed en op haar
voordeel en gewin in de eerste plaats moet bedacht zijn.
9. Eén ding rest mij nog in het bijzonder te vermelden, hoe het mij te
land bij de voerlieden en op zee onder de zeelieden gegaan is. Toen ik
dan zoo terneergeslagen door de werkplaatsen der handwerkslieden
heenschreed, zei Overalbij tot de Verblinding: „ik zie reeds, dat onze
vriend ongedurig en als kwikzilver is, dat ook voortdurend naar
beweging streeft, daarom is er geen plaats, die hem lijkt en wil hij
zich aan geen enkel beroep binden. Toonen wij hem er een, dat hem
ruimte laat zich te bewegen: de koopmanschap; dan kan hij de wereld in
alle richtingen doorreizen en vrij als een vogel rondvliegen. Ik
verklaarde mijnerzijds geen bezwaar te hebben ook dit te beproeven en
zoo gingen wij dan op weg.
Het zwoegende leven van den voerman.
10. Al spoedig zag ik mij geplaatst te midden van een groote schare
menschen, die zich druk heen en weer bewogen, en verschillende dingen,
zelfs houtsplinters, molm en mest verzamelden, opeenhoopten, ze dan van
den grond opnamen en tot balen verpakten. Ik vroeg, wat dit te beduiden
had. Zij antwoordden, dat zij toebereidselen maakten voor de reis door
de wereld. Ik vroeg: „waarom reizen zij niet zonder deze lasten? Zij
zouden zich toch veel lichter kunnen bewegen.” De gidsen antwoordden:
„Dwaas, die gij zijt. Gelooft gij, dat zij zonder deze reisvaardig
zouden zijn? Wat gij ziet, zijn hun vleugels.” „Vleugels?” riep ik
uit.—„Ja, waarlijk vleugels! Want deze geven hun veerkracht en moed en
verzekeren hun op den koop toe overal nog toegang als pas en
vrijgeleide. Of denkt gij dat men doelloos in de wereld mag
rondzwerven? Op deze wijze moeten zij hun levensonderhoud, de gunst
hunner medemenschen en al het verdere verwerven.” Toen ik hen
vervolgens nauwkeuriger waarnam, zag ik, hoe een ieder zoo groot
mogelijke pakken met waren trachtte bijeen te brengen, en deze dan,
nadat hij ze behoorlijk gewogen had, op een onderstel met daaronder
aangebrachte wielen wentelde en daaraan bevestigde; dan werden voor het
voertuig trekdieren gespannen, en zoo ging het onder zwoegen en slaven
voorwaarts, met al deze goederen, over heuvels, bergen, door dalen en
ravijnen, terwijl zij zich diets maakten, dat dit een bij uitstek
vroolijk leven was, hetgeen ik aanvankelijk ook geloofde. Doch toen ik
zag, dat zij somtijds in de modder bleven steken, zich vuil maakten,
door het water waadden, zich moesten inspannen en afbeulen, en zoowel
van regenstormen en sneeuwjachten, als van koude en hitte heel wat
ongemak te verduren hadden; dat in de bergpassen roovers op hen
loerden, hun waren overhoop haalden, en hun de beurzen lichtten, (en om
dit lot te ontvlieden hielp hun evenmin woeden als razen of tieren) dat
zij ook dikwijls op den open landweg door een rooversbende aangevallen
werden en hun leven voortdurend op het spel stond, verging mij alle
lust tot dit beroep.
De gevaren van het zeemansleven.
11. Toen zeiden zij mij, dat er nog een andere, meer geriefelijke wijze
was om de wereld te doorkruisen, namelijk door te varen; dan, gaven zij
voor, werd een mensch niet door elkaar geschud, kreeg hij geen bevuilde
kleederen en bleef hij in het slijk niet steken, maar kon als een pijl
van het eene eind der wereld naar het andere vliegen, om overal wat
nieuws, buitengewoons en ongehoords te vinden. Zoo leidden zij mij tot
den rand van het vasteland, waar wij niets anders voor ons zagen dan de
zee en het gewelf van den hemel daar boven.
Beschrijving van het schip.
12. Men beval mij een huisje binnen te treden, dat van planken
getimmerd was. Het stond niet op den vasten grond, had ook geen
fundamenten, was evenmin sterk bevestigd door zuilen, stutten of
steunbeeren, maar het dreef op het water en schommelde heen en weer,
zoodat men zich nog wel eens bedacht, alvorens het te betreden. Doch
toen ik de anderen zag binnengaan, bleef ook ik niet achter om niet
bevreesd te schijnen, want men zeide mij, dat dit ons voertuig was.
Hoewel ik nu verwacht had, dat wij weldra wegvaren of, zooals het
heette, wegvliegen zouden, bleven we daar, waar wij waren, één, twee,
drie, zelfs tien dagen onbeweeglijk liggen. „Wat is er nu weer aan de
hand,” vroeg ik, „het heette immers, dat wij van het eene eind der
wereld naar het andere zouden vliegen, en nu komen wij met geen
mogelijkheid zelfs van onze plaats.” „Laat maar eerst het voorspan
aankomen,” zei mijn gids en vertelde mij, dat dit span stal noch voer,
spoor noch zweep noodig had; men had alleen maar in te spannen om
dadelijk weg te varen; ik zou nog slechts een weinig geduld hebben en
mij weldra van de waarheid dezer woorden kunnen overtuigen. Intusschen
wees men mij aan ons voertuig: de leidsels, touwen, riemen, de waag en
het zwengelhout, den dissel, den wagenas en den boom, die voor- en
achterstel verbindt, de rong en verschillende hefboomen; toch was alles
anders dan bij den voermanswagen. Het leek waarlijk, alsof de wagen
onderstboven lag, en de disselboom, die van twee der langste
dennenstammen gemaakt was, vrij naar boven in de lucht omhoogstak; van
zijn spits liepen touwen in verschillende richting naar de raas in den
vorm van vlechtwerk en ladders. De wagenas echter bevond zich aan de
achterzijde, en een enkel man, die daar gezeten was, beroemde er zich
op, geheel alleen het monster naar zijn wil te kunnen sturen.
Beschrijving der zeevaart.
13. Op eenmaal verhief zich de wind. Onze bemanning vloog nu overeind
en begon haastig heen en weer te draven, schreeuwde en juichte van
pleizier. Eenigen grepen nu eens dit, dan weder dat aan, anderen
klauterden als eekhoorns langs de touwen op en neer, lieten de raas
zakken en ontvouwden een samengerolden doek [15], die van biezen
matwerk scheen vervaardigd en deden meer dergelijke dingen. Ik vroeg
weder, wat dit te beteekenen had, en bekwam ten antwoord, dat men
inspande. En terwijl ik nog toekeek, begon het doek op te zwellen als
een goed gevulde hooischuur (dat waren dus onze vleugels!) en in de
lucht begon het te suizen, terwijl de wateren onder ons zich deelden en
opspatten; en voordat ik er op bedacht was, was zoowel het land als de
kust en al het overige uit mijn gezicht verdwenen. „Waar zijn wij nu
terecht gekomen?” riep ik uit, wat zal er van ons worden?” Zij zeiden,
dat wij nu vlogen. „Wel, laten wij in ’s Hemels naam dan maar vliegen,”
zeide ik en zag niet zonder een zeker welgevallen, doch evenmin zonder
heimelijke bezorgdheid, met welk een razende vaart het er doorging.
Want trad ik buiten op het dek, zoo overviel mij duizeligheid; kroop ik
echter naar beneden in het ruim, zoo omringde mij de angst voor het
bruisende geweld, waarmee de wateren tegen de wanden van het schip
stieten. En daar opeens kwam het in mij op, dat het toch eigenlijk zeer
vermetel was aan zulke woeste elementen als het water en den wind, zijn
leven toe te vertrouwen en zich zoo opzettelijk (met voorbedachten
rade) in den muil des doods te begeven, van wien wij slechts twee
duimbreed verwijderd waren, want zoo dik was de plank, die ons van
dezen verschrikkelijken afgrond scheidde. Doch daar ik mij stellig
voorgenomen had, mijn vrees voor de menschen niet te laten blijken,
zweeg ik stil.
De zeeziekte.
14. Daar plotseling begint een onaangenaam riekende lucht mij te
bevangen, en mijn hersenen en ingewanden te doordringen, zoodat ik niet
op de been kon blijven. Ik wentelde mij rond van benauwdheid, (zooals
allen, die aan deze levenswijze nog niet gewend zijn), schreeuwde en
wist geheel geen raad; alles in mij borrelde en loste zich op; ik moest
braken en mij scheen niet anders te wachten, dan dat ik in de wateren
zou vergaan [16] als een slak in de zon. Thans begon ik mij en mijn
leidslieden aan te klagen, daar ik niet langer in de mogelijkheid
geloofde in het leven te zullen blijven; doch inplaats van medelijden
te ondervinden, moest ik mij hun spot laten welgevallen. Ongetwijfeld
wisten zij bij ervaring (wat mij zelf natuurlijk onbekend was), dat
deze toestand meestal niet langer dan een paar dagen aanhoudt, wat ook
ditmaal het geval was. Mijn krachten keerden allengs weer terug en ik
zag in, dat de woedende zee mij daarmee haar welkomstgroet had
gebracht.
Kalm weder op zee.
15. Doch wat zou dit? Ergere dingen dan deze overvielen ons spoedig. De
wind liet ons in den steek, onze vleugels hingen slap naar beneden en
wij bleven onbewegelijk liggen, zonder zelfs een haar breed van onze
plaats te kunnen komen. Ik fronste het voorhoofd, bezorgd wat dit
worden zou. Wij zijn weggevoerd in deze woestijnen der zee, ach, zullen
wij er ooit weer uitkomen? Och, zullen wij ooit het land der levenden
weder aanschouwen? O, moeder, dierbare aarde, o, aarde, dierbare
moeder, waar zijt gij? God, de Schepper, gaf het water aan de visschen,
doch u aan ons. Helaas, de visschen blijven wijselijk in hun element,
en wij zijn zoo dwaas het onze te verlaten. Als ons de Hemel niet te
hulp komt, blijft ons niets over dan om te komen in dezen vreeselijken
afgrond. Aan deze droefgeestige gedachten, waarmede mijn geest zich
onafgebroken kwelde, werd ik plotseling door het geschreeuw der
zeelieden ontrukt. Ik vloog op het dek en riep: „Wat is er te doen?”
Zij antwoordden, dat de wind opstak. Ik keek naar alle kanten, doch zag
niets bijzonders en intusschen spreidden zij de zeilen uit. Daar kwam
de wind, greep in de zeilen en droeg ons weg. Dit vervulde ons allen
met groote vreugde, die evenwel spoedig in bitterheid zou overgaan.
Storm op zee.
16. De wind was intusschen zoo in kracht toegenomen, dat niet alleen
wij, doch ook de diepe wateren beneden ons zoo geslingerd werden, dat
de schrik ons om het hart sloeg. En de zee rolde zoo machtige golven
uit alle richtingen op ons aan, dat onze weg door de baren afwisselend
omhoog en omlaag, nu eens over hooge heuvels, dan weder door diepe
dalen ging. Somtijds werden wij zoodanig omhoog geslingerd, dat wij
haast meenden, de maan te zullen bereiken en kort daarop stortten wij
weer neder als in een diepen afgrond. Een ander maal scheen het, alsof
een van de vele golven, die van voren of van terzijde aanrolden, ons
als bij verrassing op de plaats zelve zou verslinden, doch zij lichtte
ons ieder keer in de hoogte, in dier voege, dat onze planken schuit nu
naar deze, dan naar gindsche zijde werd weggeslagen en de eene golf
haar aan de andere toewierp, waarbij zij nu eens naar bakboord, dan
naar stuurboord sterk overhelde en met haar voorsteven soms loodrecht
naar boven, dan weder naar beneden wees. Zoo kwam het ook, dat niet
alleen het water ons zelf bespatte of boven onze hoofden hoog
opgespoten werd, maar ook, dat wij konden staan noch liggen en van de
eene zijde naar de andere tuimelende, nu eens op de voeten, dan weder
op het hoofd kwamen te staan. Daardoor scheen zich alles in ons lichaam
om te draaien: misselijkheid en braken waren daarvan het gevolg. Daar
deze toestand dag en nacht onafgebroken voortduurde, is het licht te
begrijpen, hoeveel angst en schrik wij moesten doorstaan. En ik
overleide: van alle menschen hebben toch dezen de meeste reden om vroom
te zijn, daar zij nooit één uur zeker zijn van hun leven. Toen ik mij
nu van hun vroomheid overtuigen wilde, zag ik, dat zij, als waren zij
in een kroeg, met gulzigheid op hun eten aanvielen, dronken, speelden,
lachten, ontuchtige gesprekken voerden, vloekten en zich aan allerlei
uitspattingen overgaven. Daarover bedroefd, begon ik hen te vermanen en
hen te verzoeken, dat zij toch over onzen ernstigen toestand eens
zouden nadenken, hun lichtzinnigheid laten varen en tot God om hulp
roepen. Doch alles was vergeefsch. Eenigen dreven den spot met mij,
anderen voeren heftig tegen mij uit, nog anderen maakten zich gereed
mij te slaan en sommigen wilden mij overboord werpen. De Verblinding
ried mij nu te zwijgen en herinnerde mij er aan, dat ik in een vreemd
huis als gast vertoefde, waar het dan ook wel ’t beste was, blind en
doof te zijn. „Ach,” riep ik uit, „het is onmogelijk, een goeden afloop
te verwachten, als zij zulke gewoonten hebben.” Toen lachten zij
opnieuw. Bij het zien van een dergelijke losbandigheid was ik wel
genoodzaakt te zwijgen, daar ik anders op een pak slaag had kunnen
staat maken.
Het schip vergaat.
17. In dit oogenblik verdubbelt zich de kracht van den storm en een
verschrikkelijk onweder barst boven ons los. Nu begint de zee eerst
recht haar golven tot aan den hemel op te stuwen; de golven kaatsen ons
als ballen elkander toe; de afgronden openen zich voor onze oogen en
dreigen nu eens ons te verzwelgen, dan weer drijven ze ons uit naar de
hoogte. Soms draait de wind ons in een cirkel rond en slingert ons
hulpeloos her- en derwaarts, zoodat het schip in zijn naden kraakt,
alsof het in duizend stukken zou verbrijzeld worden. Toen voelde ik al
mijn leden door den schrik des doods verstijven en had een gewissen
ondergang voor oogen. Daar de zeelieden het geweld van den storm geen
weerstand meer konden bieden en ieder oogenblik het gevaar van tegen de
rotsen of op zandbanken geworpen te worden, aangroeide, bergden zij
snel de zeilen en wierpen groote ijzeren haken aan dikke touwen uit, in
de hoop, het zoo lang op die plaats te kunnen uithouden, tot de storm
zou zijn gaan liggen. Maar te vergeefs! Eenigen van de mannen, die
langs de touwen probeerden omhoog te klimmen, werden als rupsen door
den stormwind daar van af geslingerd en in de zee geworpen. Door het
geweld van de golven braken spoedig ook de ankertouwen af en zonken de
ankers in de diepte weg. En ten laatste begon ons schip met ons zoo
hulpeloos als een houtspaan op den stroom rond te drijven en nu
verloren ook die brooddronken ijzervreters den moed. Eerst toen zij,
bleek en bevend, geen raad meer wisten, dachten zij aan God, drongen er
bij ons op aan, te bidden en vouwden ook zelf de handen. Doch ons schip
liep aan den grond, stiet op een onder het water verborgen klip,
barstte uiteen en begon snel te zinken. Door de zoo ontstane spleten
stroomde het water naar binnen, en ofschoon allen, oud en jong, bevolen
werd uit alle macht het water te hoozen, zoo hielp het toch niet meer;
de zee drong met geweld op ons aan en nam ons op in haar schoot.
Geschrei, gejammer, en eindeloos weeklagen vervulde de lucht en ieder
zag den wreeden dood reeds voor oogen. Maar daar het leven zoet is,
klampte ieder zich vast aan wat hij maar grijpen kon—tafels, planken,
rondhout, hopende zoo den dood door verdrinken te ontkomen en al
zwemmende een of andere droge plek te bereiken. Ook ik hield mij ten
slotte, toen het schip reeds uiteensloeg en alles verzwolgen werd, aan
het een of ander voorwerp vast en het gelukte mij met slechts enkele
anderen het strand te bereiken. De vreeselijke afgrond verslond de
overigen. Zoodra ik van mijn schrik en ontzetting een weinig bekomen
was, begon ik mijn gidsen met verwijten te overladen, dat zij mij aan
zulke gevaren hadden blootgesteld. Zij zeiden evenwel, dat het mij geen
kwaad zou doen; na het gevaar te zijn ontsnapt, zou ik maar weer
goedsmoeds zijn. Ja, inderdaad goedsmoeds! Tot mijn laatsten levensdag
zal niemand mij meer tot een dergelijke onderneming overhalen.
18. Terwijl ik nu een weinig rondkeek, zag ik, dat diegenen, welke
evenals ik er het leven afgebracht hadden, zich weder naar de kust
begaven en opnieuw een schip bestegen. „Gaat dan uw ongeluk maar te
gemoet,” riep ik, „waaghalzen, dit kan ik niet langer aanzien.” Mijn
gids merkte op: „niet ieder is zoo verwijfd als gij. Het bezit van have
en goed, beste vriend, is een mooi ding. Men moet zelfs zijn leven
wagen om dit te verwerven.” Ik antwoordde hem: „Zou ik zoo dwaas zijn,
dat ik mijn leven in de waagschaal zou stellen alleen ter wille van
mijn lichaam en dat ik ten behoeve daarvan alles op het spel zou
zetten? Dat doet niet eens het redelooze dier; de mensch, die iets
hoogers in zich omdraagt, n.l. de ziel, moest liever geestelijk
voordeel en zielevreugde zoeken.”
HOOFDSTUK X.
DE PELGRIM BESCHOUWT DEN STAND DER GELEERDEN, VOORLOOPIG IN HET
ALGEMEEN.
Toen zeide mijn gids: „ik begrijp nu beter, wat uw geest bijzonder
aantrekt. Ik zal u bij de geleerden brengen, heusch, bij de geleerden!
Het rustige, vredige leven, dat zij leiden, zal u zeker behagen en voor
uw geest van groot nut zijn.” „Ja, zoo is het,” zei de Verblinding,
„want wat kan er heerlijker zijn dan dat iemand zich afkeert van den
groven lichamelijken arbeid en zich wijdt aan het navorschen van de
edelste levensuitingen. Dit is het juist, wat sterfelijke menschen doet
gelijken op den onsterfelijken God, en Hem zelfs bijna doet evenaren;
zoo worden zij ten naasten bij alwetend, opdat zij alles wat in den
hemel, op de aarde en in de afgronden verborgen is, en wat er zijn zal,
zouden uitvorschen en leeren kennen, ofschoon niet ieder deze gaven in
dezelfde mate ten deel vallen.” „Leid mij dan daarheen,” zeide ik,
„waarom draalt gij nog?”
Hij moet zich aan een streng examen onderwerpen
2. En zoo kwamen wij aan de poort die „Disciplina” heette en een lang,
smal, donker en met gewapende wachtposten bezet gebouw was, bij welke
ieder, die in de straat der geleerden wilde zijn, zich aanmelden en om
een toegangsbewijs moest vragen. Ik zag, hoe scharen van menschen, voor
het meerendeel nog jonge mannen, daar samenstroomden, die terstond aan
een groot aantal uiteenloopende, strenge examens werden onderworpen.
Het eerste gedeelte van het examen was bij ieder een onderzoek naar
zijn beurs, zijn zitdeelen, zijn hoofd, zijn hersenen (deze werden naar
de geaardheid van het neusslijm beoordeeld) en naar de huid, waarin hij
stak. Was nu het hoofd van staal, en bestonden de hersenen uit
kwikzilver, was de rug van lood, de huid van ijzer, en de beurs goed
gevuld met goud, dan oogstte hij aller goedkeuring en werd op slag
bereidwillig verder geleid; doch ontbrak een dezer vijf dingen, dan
wees men hem eerst beslist af, later nam men hem in spijt van deze
booze voorteekenen op goed geluk aan. Verwonderd vroeg ik: „Hoe kan hun
toch aan die vijfderlei metalen zooveel gelegen zijn, dat zij zoo
ijverig dat alles trachten op te sporen?” „Daarop komt alles aan,”
sprak mijn tolk, „want indien het hoofd niet van staal was, zoo zoude
het bersten; en indien de hersenen daar binnen niet van vloeibaar
kwikzilver waren, zou de drager daarin geen spiegel bezitten; indien
men geen huid had van blik [17], zou men niet in staat zijn de
behandeling te verduren, die in het aanbrengen van den gewenschten vorm
bestaat; als men geen looden zitvlak had, zou men het zittend leven
niet kunnen volhouden en inderdaad alles verliezen; en hoe zou men ten
slotte aan voldoenden vrijen tijd komen en aan de leermeesters, zoowel
levende als doode, indien het aan het hiertoe noodige geld haperde? Of
denkt gij, dat zulke groote dingen ons om niet in den schoot vallen?”
Toen begreep ik, waarop hij doelde: dat men namelijk gezondheid,
geestesgaven, standvastigheid, geduld en het noodige fortuin bezitten
moet, als men zich aan dezen stand wil wijden en zeide: „Zoo kan men
dan naar waarheid zeggen: Non cuivis contingit adire Corinthum [18].
Alle hout is geen timmerhout [19].”
en aan een moeilijke en pijnlijke kunstbewerking. Memoria
artificialis [20].
3. Toen wij nu verder door de poort wandelden, zag ik, hoe elk van deze
wachters een of meerderen van hen ter zijde voerde en daar ging
bewerken. Hiertoe blies hij hun iets in de ooren, wischte hunne oogen
af en reinigde neus en neusgaten door heeten waterdamp, trok hun
vervolgens de tong buiten den mond en gaf haar met het mes den juisten
vorm, boog armen en vingers en strekte ze dan weer en deed ik weet niet
wat al meer [21]. Eenigen poogden zelfs de hoofden aan te boren en iets
daar in te gieten uit een trechter. Toen de tolk op mijn gelaat las,
hoe ontzet ik daarover was, zeide hij tot mij: „Verwonder u daarover
niet, geleerde mannen moeten handen, tongen, oogen, ooren en hersenen,
zinnen en zintuigen hebben, geheel verschillend van die bij het gemeene
volk. Daarom worden ze zeer gefatsoeneerd en dat gaat heusch niet
zonder veel moeite en tegenkanting.” Bij nauwlettend toezien bemerkte
ik, hoe duur de arme kerels die vervorming moesten betalen. Ik wil niet
eens van de kosten gewagen, doch zij moesten hun eigen huid
blootstellen aan de behandeling van hun beulen. Want dezen bewerkten
met vuisten, stokken, roeden en geesels hun wangen, hoofden, ruggen en
zitdeelen, tot het bloed begon te sijpelen en zij bijna geheel overdekt
waren met striemen, schrammen, blauwe plekken en eeltknobbels.
Menigeen, dit ziende, keerde, zoodra hij slechts een blik door de poort
geworpen had, onverrichterzake terug en vertrouwde zich den wachter
niet toe. Velen ontrukten zich aan de handen hunner pijnigers en namen
de vlucht in het vrije veld. Slechts een kleiner aantal hield stand,
totdat zij uit de poort op een vrije plaats gelaten werden. Ook ik liet
deze bewerkingen, helaas niet zonder ongemak en bittere pijn, aan mij
voltrekken, daar ik nu toch eenmaal lust in dezen stand had.
Iedere geleerde ontvangt een getuigschrift.
4. Toen wij de poort eindelijk uitgingen, zag ik, dat elkeen, die
voldoende bijgeslepen en bijgewerkt was, een kenteeken ontving, waaraan
men zou kunnen weten, dat zij nu tot dezen stand der geleerden
behoorden: een inktkoker aan den gordel, een pen achter het oor, en in
de hand een onbeschreven boek om daarin de verkregen geleerdheid bijeen
te brengen. Ook ik bekwam deze attributen.—Toen zeide Alweter tot mij:
„Zie, nu hebben wij hier een viersprong: vanwaar vier wegen uitgaan,
naar de philosophie, de medicijnen, de jurisprudentie en de theologie.
Welken wilt gij het eerst inslaan?” „Dien gij het beste oordeelt,”
antwoordde ik. En hij zeide: „laten wij dan allereerst naar de
marktplaats gaan, waar allen samenkomen; daar kunt ge ze allen bij
elkaar zien; en dan zullen wij de verschillende gehoorzalen bezoeken.”
De gebreken der geleerden.
5. Toen bracht hij mij naar een plein, en zie, daar waren zwermen
studenten, meesters [22], doctoren en theologen, jonge mannen en
grijsaards. Eenigen van hen zag ik groepsgewijze met elkander spreken
en disputeeren; anderen hadden zich in een hoek teruggetrokken om uit
het gezicht der overigen te zijn. Sommigen hadden (wat ik heel goed
bemerkte, maar waarover ik niet met hen durfde spreken) wel oogen, maar
geen tong; anderen wel een tong, doch geen oogen; nog anderen hadden
weliswaar ooren, doch misten oogen en tong enzoovoort. Zoo begreep ik,
dat ook hier gebreken overbleven.—Toen ik nu den ingang van een gebouw
zag, waar al deze lieden in- en uitgingen, zooals bijen haar korf in-
en uitzwermen, drong ik er op aan, dat ook wij daarheen zouden gaan.
Beschrijving eener bibliotheek.
6. Wij traden binnen en kwamen in een zaal, die zoo uitgestrekt was,
dat men haar nauwelijks kon overzien; langs de wanden stond een zoo
groot aantal kasten met planken of schuifladen vol met cartonnen en
blikken doozen, dat men deze op honderdduizend wagens niet zou hebben
kunnen vervoeren en elk daarvan had een eigen opschrift en titel. En ik
zeide: „in wat soort van apotheek zijn wij hier eigenlijk beland?” „In
de apotheek,” sprak de tolk, „waarin de artsenijen tegen de ziekten van
den geest bewaard worden; haar eigenlijke naam luidt bibliotheek. Kijk
eens, welk een oneindige voorraad van wijsheid hier opgestapeld ligt!”
Nu zag ik de geleerden in lange rijen komen en zich daarmee op zeer
verscheidene wijze bezig houden. Eenigen onder hen kozen de schoonste
en fijnzinnigste uit, trokken deze stuk voor stuk uit de kast en namen
ze dan als voedsel tot zich, door ze zachtkens te kauwen en te
verteren. Ik trad op een van hen toe en richtte tot hem de vraag, wat
hij daar deed? Hij antwoordde: „Ik nuttig voedsel om wel te gedijen.”
„En hoe smaakt het u?” vroeg ik verder. „Zoolang het zich onder het
kauwen in den mond bevindt, heeft het een bitteren of zuren smaak, die
later in een zoeten overgaat.” „En wat is het doel hiervan,” vorschte
ik uit. Hij zeide: „Het is zekerder en gemakkelijker voor mij te
dragen, wanneer het zich in mijn binnenste bevindt. Ziet gij mij de
uitwerking niet aan?” Toen beschouwde ik hem nauwlettender en vond, dat
hij zwaarlijvig en vet was en een prachtig gezonde kleur had; zijne
oogen glinsterden als kaarsen; zijn taal was bedachtzaam en alles aan
hem vol leven. Daarop sprak de tolk tot mij: „laten wij nu ook die
anderen beschouwen.”
Gebrek aan orde bij de studie.
7. Toen zag ik eenigen, die zich begeerig op alles wierpen, wat in het
bereik van hun handen kwam en zich daarmede behoorlijk volstopten.
Nauwlettender toeziende, kon ik volstrekt niet vaststellen, dat zij een
gezonde kleur hadden en in lichaamsgewicht of vetheid waren toegenomen,
wel, dat hun buik gezwollen en opgezet was. Ik zag ook, dat al wat zij
in den mond stopten, daardoor of langs den gewonen weg onverteerd het
lichaam weer verliet. Eenigen van hen werden bovendien door
duizeligheid overvallen en werden zelfs waanzinnig; anderen werden
bleek, kwijnden weg en stierven. Anderen, die daarvan getuige waren,
wezen hen elkaar aan en waarschuwden elkander voor de gevaren, die het
gebruik der boeken (want dezen naam gaven zij aan de doozen) met zich
meebracht. Terwijl sommigen op den loop gingen, maanden anderen
elkander tot een voorzichtig gebruik der boeken aan. Derhalve namen zij
den inhoud daarvan niet meer in zich op, doch laadden zich op borst en
rug zakken en buidels, die zij volstopten met de doozen (het waren
boeken meestal met de volgende opschriften: Vocabularium, Dictionarium,
Lexicon, Promptuarium, Florilegium, Loci Communes, Postille,
Concordantie, Herbarium [23] enz., al naar ieder ze voor zijn taak het
meest geschikt oordeelde); zij droegen deze steeds bij zich en haalden
ze telkens uit de zakken te voorschijn, wanneer zij iets te bespreken
of te schrijven hadden; mond of pen strekte den inhoud tot voertuig.
Toen ik dit bemerkte, zeide ik: „Ik geloof haast, dat deze lieden hun
wijsheid in den zak dragen?” waarop de tolk antwoordde: „Het zijn
memoriae subsidia [24]; hebt gij dan nooit daarvan gehoord?” Van vele
zijden hoorde ik nu den lof van deze methode verheffen en, naar
verluidde, maakten deze soort geleerden niets openbaar, wat niet vooraf
rijpelijk overwogen was. Het mag zoo zijn, doch ik nam een anderen
misstand waar. Want het geschiedde in mijn tegenwoordigheid, dat
sommigen der doozen [25] in stukken vielen en te loor gingen, terwijl
die van anderen vuur vatten [26], als zij ze terzijde legden. Ach, wat
was dat een heen en weer loopen, handenwringen, jammeren, en
hulpgeroep! En niemand had dan gedurende zekeren tijd lust tot
disputeeren, tot schrijven of tot prediken; zij lieten het hoofd
hangen, gingen gebukt verder met beschaamde kaken en zochten dan voor
geld en goede woorden weer in het bezit van hun gereedschap te komen,
terwijl diegenen, welke hun wijsheid welbewaard in hun binnenste met
zich meedroegen, voor dergelijke ongevallen niet behoefden te vreezen.
Studenten, die niet studeeren.
8. Intusschen zag ik weder anderen, die de boeken noch in zich opnamen,
noch ook in de zakken staken, doch ze op hun kamer brachten; en toen ik
hen daarheen volgde, bemerkte ik, dat zij de boeken van mooie foedralen
voorzagen, die in verschillende kleuren beschilderden en soms zelfs met
goud en zilver versierden; dan plaatsten zij ze op rijen in de kast,
namen ze er echter spoedig weder uit, om ze nog eens te bekijken en
daarna weer op hun plaats te zetten. Terwijl zij dit uit de rij nemen
en weder daarin zetten meer dan eens herhaalden, gingen zij nu eens
dichterbij dan weer op een afstand staan en wezen elkander vol trots,
hoe mooi die boeken er van buiten uitzagen. Sommigen plachten ook van
tijd tot tijd naar de titels te zien, opdat zij ze bij gelegenheid
zouden kunnen opnoemen. Ik zeide: „met wat voor kinderachtige
beuzelingen houden deze lieden zich bezig?” „Beste vriend,” antwoordde
de Verblinding: „het is een schoone zaak een mooie bibliotheek te
bezitten.” „Ook als men daar in ’t geheel geen nut van trekt?” merkte
ik op. Hij gaf ten antwoord: „men telt degenen, die een bibliotheek
bezit, ook onder de geleerden.” Ik dacht bij mij zelf: „juist zoo als
iemand, die een groot aantal hamers en tangen heeft, doch niet weet,
hoe deze te hanteeren, tot de smeden gerekend wordt!” Maar ik durfde
mijn meening niet openlijk zeggen, opdat ik mij niet bloot zou stellen
aan vijandelijkheden.
Ongeregeldheid bij het schrijven van boeken.
9. Toen wij nu weder de bovengenoemde zaal betraden, zag ik het aantal
dier doozen, welke artsenij bevatten, overal naar alle zijden snel
aangroeien, en mijn nieuwsgierigheid werd geprikkeld om na te gaan, van
waar zij werden aangevoerd. Ik bemerkte nu, dat dit geschiedde uit een
afgesloten ruimte, waar ik bij mijn binnentreden verscheidene arbeiders
aan de draaibank zag, die in edelen wedijver elkander poogden te
overtreffen in de vervaardiging van deze kunstige doozen uit hout, been
en andere stoffen, ze met zalf en theriak [27] te vullen en tot
algemeen gebruik af te leveren. En de Verblinding zeide tot mij: „Dit
zijn nu de mannen, welke waard zijn daarvoor door ieder geprezen en met
eerbetoon overladen te worden, die hun medemenschen op de nuttigste
wijze van dienst zijn, daar zij geen moeite en inspanning schuwen om
wetenschap, kunst en wijsheid te vermeerderen en hun gaven anderen mede
te deelen.” Zoo kreeg ik ook lust om te onderzoeken, waaruit datgene,
wat hij de gaven der wijsheid noemde, gemaakt en toebereid was. Toen
zag ik een of twee personen, naar ik meen, die welriekende kruiden en
wortelen bijeenverzameld hadden en ze nu in kleine stukken sneden,
fijnwreven, bottelden, distilleerden en daaruit heerlijke
theriakmiddelen, likkepotten, stroopen en andere artsenijen bereidden,
die voor het menschelijke leven zeer heilzaam zijn. In tegenstelling
daarmee zag ik, hoe anderen—en van deze soort waren er honderden—den
inhoud van vreemde flesschen en potten gebruikten om hun eigen
materiaal daarmee te vullen. „Die gieten het vocht slechts over,” zeide
ik, waarop mijn tolk antwoordde: „ook zóó vermeerdert men de
wetenschap, want kan niet een en dezelfde zaak nu zus en dan zoo gedaan
worden? Men kan immers aan de reeds voorhanden stoffen steeds nog iets
nieuws toevoegen en zoo de werking nog volkomener maken.” „Of
bederven,” riep ik toornig uit, daar ik duidelijk zag, dat hier bedrog
gepleegd werd, want menigeen greep naar eens anders benoodigdheden om
eenige van zijn eigen vaten daarmee te vullen, en verdunde dan den
inhoud, zooveel hij kon, waartoe hij zelfs geen spoelwater afkeurde.
Anderen daarentegen dikten het mengsel in door toevoeging van het een
of andere domme allegaartje, zelfs van stof en straatvuil, alleen maar
om een, hoewel schijnbaar, nieuw mengsel samen te stellen.
Ondertusschen brachten zij etiketten aan met veel weidscher opschriften
dan die der anderen en prezen dan op onbeschaamde wijze, zooals alle
kwakzalvers, hun waar aan. Er was nog iets, waarover ik mij zeer
verwonderde en ergerde, dat zich namelijk—zooals ik vroeger al
opmerkte—zelden iemand de moeite gaf den toestand, waarin de inhoud
zich bevond, na te gaan en de meesten alles, zooals het daar lag en
zonder onderscheid te maken, tot zich namen; en als eens iemand ging
keuren, zoo lette hij alleen maar op het uiterlijk en op het opschrift
van het etiquet. Nu begreep ik, waarom zoo weinig menschen tot
innerlijke geestesfrischheid geraakten, en waarom een ieder, naar mate
hij meer van deze medicijnen had verslonden, heftiger braken moest, er
bleek ging uitzien, kwijnde en ziek werd; ook zag ik, dat een zeer
groot deel van deze voortreffelijke medicamenten nimmer zijn eigenlijke
bestemming, het gebruik er van door de menschen, bereikte, doch een
prooi werd van motten, wormen, spinnen en vliegen en ten slotte in
sombere kasten en afgelegen hoeken onder stof en schimmel te loor ging.
Een dergelijk lot voor hun produkten vreezende, wendden velen, zoodra
zij hun theriak toebereid hadden (ja sommigen zelfs, voordat zij met de
bereiding goed en wel begonnen waren) zich onmiddellijk tot hun geburen
om voorredenen, verzen en anagrammen [28] voor hun werk, zochten ook
dadelijk schutspatronen [29], die aan het nieuwe praeparaat hun naam en
geld zouden willen leenen; meteen verzorgden zij titel en opschrift in
uiterst sierlijken, kleurigen trant en omvlochten de verschillende
figuren en kopergravuren met wonderbaar dooreengeslingerde bloemen en
guirlandes; daarna brachten zij hun werk ten deele zelf onder de
menschen en boden het daar te koop aan, ja, drongen het, om zoo te
zeggen, den lieden tegen wil en dank op. Ik zag echter, dat ook dit ten
slotte niet meer hielp, omdat de markt overal te zeer overvoerd was en
ik had medelijden met meer dan een, die een eenvoudig, rustig leven had
kunnen leiden en nu zonder noodzaak of nut zijn goeden naam op het spel
zette en zich ten nadeele zijner naasten met deze kwakzalverij
bezighield. Toen ik evenwel deze meening openlijk uitsprak, oogstte ik
slechts haat en nijd, alsof ik de goe-gemeente beleedigd had. Ik wil
liever heelemaal zwijgen, als ik er aan denk, hoe velen uit absoluut
giftige stoffen hun confecten [30] bereidden, zoodat er bijna even
zoovele vergiften als artsenijen waren, die op de markt kwamen; deze
misstand ging mij zeer aan het hart, doch er was niemand, die hem uit
den weg kon ruimen.
De oneenigheid en tweedracht onder de geleerden.
10. Toen kwamen we weder op het plein der geleerden terug; en zie, daar
was oneenigheid en twist onder hen, die zelfs tot samenscholingen en
vechtpartijen leidde. Nauwelijks werd er iemand gevonden, die niet met
een ander aan het bakkeleien was, en niet alleen de jonge mannen (bij
wie het nog aan den overmoed, den nog niet gerijpten leeftijd eigen,
zou kunnen worden toegeschreven) maar zelfs grijsaards gingen elkaar te
lijf. Want hoe geleerder iemand onder hen zich zelf achtte of door
anderen daarvoor gehouden werd, met des te grooter ijver zaaide hij
tweedracht in zijn omgeving, begon de anderen met steenen te werpen, te
beschieten en op hen in te hakken, zoodat het gruwelijk was om aan te
zien, waarbij dan nog kwam, dat hij nog zijn eer in dien strijd stelde
en daarop roem droeg. „Maar om Gods wil,” riep ik, „wat beteekent dit
toch? Ik had nog wel gedacht en mij ook voorgespiegeld, dat deze stand
de vredelievendste van alle zou zijn en ik ontdek hier zooveel twist en
tweedracht.” „Mijn zoon,” antwoordde de tolk, „begrijpt gij dat dan
niet: zij scherpen slechts hun vernuft.” „Hoe kunt gij zoo iets
zeggen,” zeide ik, „ik zie immers bloed en wonden en de woede en den
doodelijken haat van den een tegen den ander; iets dergelijks heb ik
zelfs bij den stand der handwerkslieden niet opgemerkt.”
„Ongetwijfeld,” verklaarde hij, „moet gij de oorzaak daarin zoeken, dat
het handwerk een slaafsch beroep is, doch dit zijn vrije kunsten.
Daarom is aan dezen volkomen vrijheid toegestaan, wat men genen noch
veroorloven, noch van hen zou kunnen dulden.” „Maar hoe dit bij deze
wanordelijkheid een geordende stand mag heeten,” zeide ik, „is mij een
raadsel.” Weliswaar hadden hun wapenen op het oog niets
afschrikwekkends; want hunne spiesen, zwaarden en dolken, waarmee zij
op elkander inhieuwen en elkaar staken, waren van leder; zij hielden ze
niet in de hand, doch in den mond. Hun schietwerktuigen bestonden uit
riet en penneschachten, die met een in water opgelost poeder geladen
waren, en dan beschoten zij elkander met papieren kogels. Wanneer men
dien strijd, zoo gezegd, oppervlakkig beschouwde, scheen daaraan niets
vreeselijks te zijn; maar toen ik zag, dat iemand, die slechts licht
getroffen was, ineenkromp, schreeuwde, zich wrong en de vlucht nam,
kostte het mij weinig moeite te begrijpen, dat het geen scherts, doch
bloedige ernst was. Soms vielen meerdere personen tegelijk zoo heftig
op een enkele aan, dat het kletterend geweld der zwaarden van rondom
hun de ooren verdoofde en de papieren kogels op hen neerhagelden;
menigeen verweerde zich dapper, verdedigde zich tegen zijn aanvallers
en dreef ze uit elkaar; doch anderen, verzwakt door hun wonden, zegen
ineen; ook zag ik hier een elders ongewone wreedheid, daar men zelfs
van de gewonden en de dooden niet afliet, doch hen met nog grooter
woede en onbarmhartigheid sloeg en op hen inhakte en een ieder het
liefst zijn heldendaden bewees tegenover een vijand, die zich niet meer
verdedigen kon. Anderen gingen met elkander wel iets inschikkelijker
om, doch ook zij waren niet vrij van de neiging tot woordenwisselingen
en misverstanden. Want nauwelijks opperde iemand een denkbeeld, of
dadelijk stiet hij bij een ander op tegenspraak; men disputeerde zelfs
over de kleur der sneeuw, of deze wit of zwart en of het vuur heet of
koud was.
De groote verwarring onder de geleerden.
11. Op dit oogenblik kwamen eenige anderen tusschenbeide bij dit
redetwisten en begonnen hen tot vrede te manen, waarover ik mij oprecht
verheugde. Er ging ook een gerucht, dat men op alle geschilpunten tot
een vreedzaam vergelijk zou komen en de vraag rees nu, wie dit
ondernemen zou. Daarop werd geantwoord, dat met bewilliging der
koningin Wijsheid uit alle faculteiten de meest tot oordeelen bevoegden
gekozen zouden worden, wien zij het recht wilde verleenen, door hoor en
wederhoor der strijdende partijen telkens het twistpunt nauwkeurig te
onderzoeken en daarna uitspraak te doen, welke der betwiste meeningen
het meest met de waarheid zou strooken. Een niet gering aantal
geleerden, die of in het scheidsgerecht zitting zouden krijgen, of dit
hoopten, schaarden zich bijeen; vooral zij kwamen in grooten getale
bijeen, die wegens hun uiteenloopende meeningen met elkander in onmin
waren.—Onder hen zag ik Aristoteles [31] en Plato, Cicero en
Sallustius, Duns Scotus en Thomas van Aquino, Bartolus en Baldus,
Erasmus en de theologen der Sorbonne, Ramus en Campanella met de
perepathetici, Kopernicus en Ptolemaeus, Theophrastus Paracelsus en
Galenus, Hus, Luther en anderen met den paus en de Jezuïeten, Brenzius
en Beza, Bodinus en Wier, Sleidanus en Surius, Schmidlinus en de
calvinisten, Gomarus en Arminius, de Rozenkruisers en philosophasters
en dan nog tallooze anderen.—Toen nu het oogenblik gekomen was, waarop
de scheidsrechters hun bevalen, hun klachten en bezwaren, hun bewijzen
en de weerleggingen van tegen hen ingebrachte argumenten schriftelijk
en in zoo weinig mogelijk woorden bijeengevat, in te dienen, hoopten
zij zulke stapels boeken op, dat zesduizend jaren nauwelijks voldoende
zouden zijn ze te onderzoeken. Zij verzochten, dat met deze beknopte
uiteenzetting hunner meeningen voorloopig genoegen zou worden genomen,
doch dat het verder een ieder volkomen zou vrij staan, zijn meening,
als de noodzakelijkheid daarvan werd aangetoond, breeder toe te lichten
en uit te leggen. Zoo begonnen de rechters deze boeken in te zien; daar
evenwel een ieder de inhoud van het boek, dat hem toevallig in handen
kwam, naar het hoofd steeg, als werd hij dronken, begon hij zich
daarvoor in de bres te stellen en zoo ontstond onder de heeren rechters
en vredestichters zelf groote tweespalt, daar ieder een van den ander
afwijkende meening verdedigde.—Het gevolg was, dat zij spoedig
onverrichterzake uiteengingen en zoo keerden de geleerde mannen tot hun
gekrakeel terug, wat mij tot schreiens toe bewoog.
HOOFDSTUK XI.
DE PELGRIM ONDER DE PHILOSOFEN.
In het algemeen.
1. De Verblinding zeide tot mij: „nu wil ik u echter bij de philosofen
brengen, wier taak het is de middelen op te sporen tot verbetering der
gebreken, die de menschheid aankleven, en elkaar te leeren, waarin de
ware wijsheid bestaat.” „Dan zal ik hier, naar ik hoop, iets leeren,
dat volkomen zekerheid biedt,” merkte ik op. „Gewis,” zeide hij, „want
dit zijn menschen, die het wezen aller dingen kennen; die alles weten,
wat de hemel doet en wat de afgrond verbergt, die in edele aandrift de
menschheid tot een deugdzaam leven leiden, stad en land den weg des
lichts wijzen, God tot vriend bezitten en in hun wijsheid zelfs tot in
Zijn geheimenissen doordringen.” „Laten wij dan gaan,” riep ik, „hoe
eerder wij bij hen komen, hoe beter.” Doch als wij aangekomen waren en
ik daar een schare grijsaards verzameld zag en hun vreemde potsen
waarnam, werd ik geheel ontsteld. Het was waarlijk een bijzonder
schouwspel: Bion had zich rustig nedergezet, Anacharsis wandelde rond,
Thales vloog, Hesiodus ploegde, Plato jaagde in de lucht zijne ideeën
na, Homerus zong, Aristoteles disputeerde, Pythagoras zweeg, Epimenides
sliep, Archimedes hief de aarde uit haar voegen, Solon schreef wetten
en Galenus recepten voor, Euclides mat de zaal op, Kleobulus poogde de
toekomst te doorgronden, Periander stippelde de plichten uit, Pittacus
voerde oorlog, Bias bedelde, Epictetus bediende, Seneca, zelf, temidden
van tonnen goud zittend, verheerlijkte de armoede, Socrates verklaarde
openlijk, dat hij niets wist, Xenophon daarentegen beloofde aan ieder,
hem alles te zullen leeren, Diogenes gluurde uit zijn vat en beschimpte
allen, die voorbijgingen, Timon verwenschte iedereen, Democritus lachte
bij dit alles en Heraclitus weende er bij, Zeno vastte, Epicurus gaf
zich aan brasserijen over en Anaxarchus zeide, dat al deze dingen
slechts schijnbaar en niet in werkelijkheid bestonden. Er waren nog
vele andere, kleinere philosofen en ieder van hen vatte zijn leer in
een bijzondere spreuk samen, die ik niet eens goed heb kunnen onthouden
en die ik ook niet in mijn geheugen terug wensch te roepen. Toen ik dit
een wijle aangezien had, riep ik uit: „Zijn dit die wijzen, die de
lichten der wereld moeten heeten? Ach, ach, ik had iets anders
verwacht! Zij zitten daar als boeren in de kroeg en schreeuwen allen
door elkander.” „Dwaas, die gij zijt,” berispte mijn tolk, „gij
begrijpt immers deze geheimenissen niet.” Hoorende, dat er geheime
dingen aangevoerd werden, begon ik ijverig daarover na te denken en de
tolk poogde ze mij te verklaren. Opeens trad een man, die ook met den
philosofenmantel bekleed was (hij heette Paulus van Tarsen) op mij toe
en fluisterde mij in het oor: „Niemand bedriege zich zelven: zoo iemand
onder u denkt, dat hij wijs is in deze wereld, die worde dwaas, opdat
hij wijs mag worden. Want de wijsheid dezer wereld is dwaasheid bij
God. Want daar is geschreven: Hij vat de wijzen in hunne arglistigheid;
en wederom: de Heere kent de overleggingen der wijzen, dat zij ijdel
zijn.” (1 Cor. 3 : 18, 19, 20). Met deze woorden stemde ik des te
gereeder in, daar ik zag, dat zij met alles, wat mijn oogen gezien en
mijn ooren gehoord hadden, overeen kwamen, en verzocht mijn leidsman
mij naar een ander oord te brengen. De Verblinding schold mij echter
uit voor dwaas, daar ik in plaats van iets van de wijzen te leeren, hun
den rug wilde toekeeren. Ik zweeg evenwel en ging ondanks zijn woorden
heen.
Onder de grammatici.
2. Wij kwamen ook in een gehoorzaal en zie, deze was gevuld met jonge
en oude bezoekers, bezig met een griffel letters, lijnen en punten op
den wand te teekenen. Zoodra nu een van hen iets anders opschreef of
uitsprak dan de anderen, lachten zij hem uit of dreven zoozeer den spot
met hem, dat zij met elkaar begonnen te twisten. Een ander maal hing
men op bepaalde afstanden op papier geteekende woorden aan de wanden op
en streed daarover, welke beteekenis aan elk daarvan toekwam; legde ze
nu eens in letters uiteen en stelde ze dan weer samen of verplaatste ze
op allerlei wijzen. Toen mijn oogen verzadigd waren van dit schouwspel
en er verder niets te zien was, zeide ik: „Het is eigenlijk maar
kinderspel, laten wij ergens anders heengaan.”
Bij de rhetorici.
3. Wij kwamen vervolgens in een andere gehoorzaal en zie, daar bevonden
zich evenzeer vele menschen, die allen, van penseelen voorzien, ijverig
de wijze bespraken, waarop men woorden, die geschreven of door den mond
in de lucht waren losgelaten, met een groene, roode, zwarte, witte of
een willekeurige kleur zou kunnen beschilderen. Ik vroeg, tot welk doel
dit zou geschieden. Het antwoord luidde: „Om ook aan de hersenen der
toehoorders eene bepaalde kleur te verleenen.” Ik vroeg verder of men
dit blanketsel tot versiering der waarheid of tot verfraaiïng van de
leugen gebruikte. „Dat is, naar dat het valt.” „Dan vindt men hier,”
riep ik, „bijna even zoo veel ijdele schijn en leugen, als waarheid en
gewin”; en zoo ging ik van daar.
Onder de dichters.
4. Hierop betraden wij een ander vertrek; daar bevond zich een groep
flinke, jonge mannen, die op een kleine weegschaal lettergrepen afwogen
en deze met een span maten en vroolijk rondhuppelden. De tolk, mijn
verwondering hierover opmerkende, zeide: „Van alle kunsten, die in het
gebruik der letters hun oorsprong vinden, is er geen kunstiger en
blijder dan deze.” „En waarin bestaat zij dan?” vroeg ik. Het antwoord
luidde: „Als men, door de woorden in hun eenvoudig verband te
gebruiken, de beoogde uitwerking niet bereikt, poogt men den zin door
wijziging van den bouw te verbeteren en den gewenschten indruk te
maken.” Toen ik nu zag, dat diegenen, welke deze kunst van het
aaneensmeden van woorden leerden, in bepaalde boeken keken, deed ik
desgelijks en las de volgende titels: de Culice [32], de Passere, de
Lesbia, de Priapo, de Arte Amandi, Metamorphoses, Encomia, Satyrae,
kortom louter kluchten, fabels, minnetafereelen en allerhande
zinneprikkelende voorstellingen, zoodat ik van heel dit doen bijna
walgde, vooral toen ik zag, dat deze sylbenmeters hun geheele kunst ter
verheerlijking hunner vleiers beoefenden, daarentegen diegenen, welke
het hun niet naar den zin maakten, meedoogenloos met hun spot
vervolgden, zoodat hun de kunst eigenlijk slechts diende om anderen te
vleien, of ze met snijdenden spot te treffen. Nadat ik zoo had leeren
inzien, welk een hartstochtelijk volkje het was, had ik den smaak voor
dit gezelschap verloren en ging ijlings heen.
Onder de dialectici.
5. Verder gaande kwamen wij in een ander gebouw, waar men Perspicilla
[33] sleep en verkocht. Op mijn vraag antwoordde men mij, dat het
„Notiones Secundae” [34] waren, met wier hulp men niet alleen de dingen
aan de oppervlakte kon waarnemen, maar ook tot het wezen der zaak
doordringen, meer in het bijzonder in de hersenen van zijn naaste een
blik kon slaan en zijn verstandelijke vermogens schiften. En velen
kwamen om deze brillen te koopen en de meesters leerden hen daarmee om
te gaan en ze, wanneer het noodig was, zoo te verbuigen, dat ze recht
op den neus zaten. De meesters nu, die ze vervaardigden, waren speciaal
daartoe aangewezen en hadden hun werkplaatsen in afgelegen hoeken; maar
zij maakten ze niet alle naar hetzelfde model. De een maakte groote,
een ander kleine glazen, de een ronde, de ander hoekige, en allen
prezen hun waar aan, trachtten de koopers tot zich te lokken, waren
onderling in een onverzoenlijken twist gewikkeld en gooiden elkander
met wat zij bij de hand hadden naar het hoofd. Sommigen kochten brillen
van alle meesters en zetten ze alle op; anderen kozen er slechts een
enkelen uit en bevestigden dien eveneens op den neus. Hierop beweerden
eenigen, dat men daarmee geenszins zoo diep kon schouwen; doch anderen
verklaarden zeer beslist alles te zien en toonden elkander zelfs
hetgeen achter het menschelijk brein en de diepste roerselen van zijn
verstand verborgen is. Maar van dezen zag ik er niet weinigen reeds bij
de eerste schrede over steenen en blokken struikelen en in kuilen
vallen, (waarvan ik reeds vroeger vertelde, dat zij hier overal in
menigte aanwezig waren). „Hoe komt het,” vroeg ik, „dat zij voor deze
hindernissen niet uitwijken, daar zij door hun bril toch alles zien?”
Men antwoordde mij, dat niet de bril, doch zij zelf de schuld droegen
van hun val, daar zij het juiste gebruik ervan niet kenden. De
brillenmeesters verklaarden bovendien, dat het geenszins voldoende was
den bril der dialectiek te bezitten, doch dat het gezicht ook
verhelderd moest worden met een collyrium [35] uit de physica [36] en
de mathematica [37]. Daarom kregen zij den welgemeenden raad vooraf
naar een andere gehoorzaal te gaan en daar hun gezichtsscherpte te
verbeteren. Toen ik hen daarop naar verschillende plaatsen zag
heengaan, zeide ik tot mijn gidsen: „Laten wij hen volgen,” maar ik
verkreeg niet eerder toestemming daartoe, voor ik op aandringen van
Alweter mij eenige van die brillen aangeschaft en opgezet had. En het
kwam mij inderdaad voor, alsof ik meer dan voorheen kon zien en dat men
de dingen op verschillende wijzen kon zien. Ondertusschen bleef ik er
voortdurend op aandringen om verder te gaan, daar ik ook het collyrium,
waarover zij straks gesproken hadden, wilde beproeven.
Onder de natuurkundigen.
6. Wij spoedden ons dus voort en kwamen op een plein, in welks midden
ik een grooten, wijd vertakten boom zag, waaraan velerlei bladeren en
vruchten groeiden, de laatste nog alle in den bolster. Zijn naam was
„Natura.” Rondom den boom was een aantal natuurphilosofen verzameld,
die hem in oogenschouw namen en elkander onder het noemen van den naam
zijn takken, bladeren en vruchten aanwezen. „Ik hoor wel,” zoo merkte
ik op, „dat deze lieden zich oefenen in het noemen van de namen dezer
dingen, maar ik zie tot nu toe niet, dat zij het wezen der natuur
trachten te doorgronden.” De tolk gaf mij ten antwoord: „niet ieder kan
daartoe de noodige bekwaamheid bezitten; kijk liever eens naar dezen.”
Toen zag ik, dat eenigen van hen twijgen afbraken, bladeren
uiteenrafelden en ooft uitpelden en wanneer hun een noot in handen
kwam, daaraan met hun tanden knaagden, zoodat deze hoorbaar knarsten.
Maar zij beweerden, dat dit geluid door het verbrijzelen der bolsters
ontstond, die zij vervolgens schiftten en uitzochten; zij beroemden er
zich op, dat zij nu den kern hadden, dien zij slechts in het geheim aan
eenige weinigen toonden. Toen ik evenwel nauwkeuriger op hun doen en
laten lette, nam ik duidelijk waar, dat alleen het uitwendige omhulsel,
de schaal, verbrijzeld en vermorzeld, doch de hardere binnenschaal,
waarin de kern besloten lag, nog volkomen gaaf was. Nadat ik hun ijdele
pralerij en nuttelooze inspanning gezien had, (sommigen hadden zich
inderdaad de oogen blind gestaard en tengevolge van het langdurig
knagen de tanden gebroken) stelde ik met aandrang voor, ergens elders
heen te gaan.
Onder de metaphysici.—Unum verum bonum [38]—P. Ramus [39].
7. Nu kwamen wij in een ruimte, waarin de heeren philosofen er over
disputeerden, hoe men al het geschapene, dat zij voor zich hadden,
zooals runderen, ezels, wolven, slangen en allerlei wild gedierte,
vogels en kruipend gedierte en evenzeer hout, gesteente, water en vuur,
zoowel als wolken, vaste sterren en planeten, ja zelfs de engelen, van
de kenmerken, waardoor ze zich onderling onderscheidden, zou kunnen
berooven en ze zoo geheel gelijkvormig maken. Eerst ontdeden zij ze van
hun vorm, dan van de materie en tenslotte van alle onwezenlijke
kenmerken, tot niets meer overbleef dan het zuivere Ens [40]. Verder
streed men er over, of al deze dingen een en hetzelfde waren, of zij
alle goed en of zij werkelijk waren, wat zij waren; en dergelijke
vragen legde men elkander vele voor. Eenigen, die acht gaven op hun
doen en laten, begonnen zich daarover te verbazen en vertelden, dat het
menschelijk vernuft zoo hoog was gestegen, dat het in staat was zich
over het onmiddellijk waarneembare heen te zetten en alle lichamelijke
dingen van hun lichamelijk element te ontdoen, tot ik zelf ten laatste
een streelend genoegen begon te vinden in deze subtiele dingen. Maar
plotseling verhief zich iemand [41] en riep luide, dat dit slechts
ijdele phantasie was, die men daarom liever moest opgeven. Hij kreeg
ook werkelijk eenigen op zijn hand; maar de anderen kwamen daartegen in
opstand en veroordeelden hem als een ketter, daar hij het hoogste weten
uit de philosophie wilde bannen en haar het hoofd [42] afhouwen.—Nadat
ik lang genoeg naar dezen twist geluisterd had, ging ik weg van deze
plaats.
Onder de Arythmetici.
8. En onzen weg vervolgende, geraakten wij te midden van een aantal
geleerden, die in een vertrek huisden, dat geheel met cijfers gevuld
was, in welke zij ijverig rondwoelden. Eenigen namen een aantal cijfers
uit den verzamelden voorraad en plaatsten deze op regelmatige afstanden
van elkaar; anderen raapten ze dan met handenvol weer bijeen en legden
ze op stapels; sommigen namen van deze stapels weer een bepaald aantal
cijfers af, die zij dan flink schudden en op een andere plek van het
vertrek op een bijzondere wijze uitstrooiden. Vervolgens kwamen nog
anderen, die de gescheiden deelen tot één geheel vereenigden; en dit
proces van deelen en hereenigen herhaalde zich voortdurend, zoodat ik
mij over dezen arbeid der wiskundigen verwonderde. Onderwijl
verzekerden zij, dat in de geheele philosophie geen wetenschap meer
zekerheid bood dan de hunne, omdat bij haar niets kan verloren gaan,
noch verdwijnen, noch overblijven. Toen ik vroeg, wat het doel dezer
wetenschap was, verbaasden zij zich over mijn onwetendheid en de een na
den ander begon mij wonderverhalen te doen. De een verzekerde het
aantal ganzen, dat zich in een vlucht bevond, te kunnen opnoemen,
zonder ze te tellen; een tweede verklaarde mij te kunnen zeggen, in
hoeveel uren een cisterne [43] door vijf pijpen leeg loopt; een derde,
hoeveel stuivers [44] ik in mijn beurs had, zonder er naar te kijken,
enz., totdat er eindelijk iemand gevonden werd, die op zich nam het
zand der zee te tellen en daarover onverwijld een boek schreef
(Archimedes). Door diens voorbeeld aangewakkerd maakte zich een ander
op, (en deze wilde in zijn berekening nog grootere nauwkeurigheid
betoonen) de zonnestofjes te tellen. (Euklides [45]). Toen zij zagen,
hoe verbluft ik daarover was, toonden zij mij, in hun verlangen om mij
behulpzaam te zijn in het verkrijgen van een goed begrip der zaak, hun
regels: Trium [46], Societatis, Alligationis, Falsi; die ik dan ook
maar zoo zoo begreep. Doch toen zij mij tot het laatste en moeilijkste
deel van hun vak, dat Algebra of Cossa [47] heette, wilden inleiden,
zag ik zulk een massa wild geschreven hanepooten, dat duizeligheid mij
bijna overviel. Ik sloot de oogen en smeekte, mij schielijk van daar
weg te leiden.
Onder de geometrici.
9. Boven een andere gehoorzaal was het opschrift: Οὐδεὶς ἀγεωμέτρητος
εἰσίτω [48] aangebracht; ik bleef staan en zeide: „Zullen wij daar wel
binnen mogen gaan, want zij laten alleen maar de meetkundigen toe?”
„Kom gerust,” sprak Overalbij. Binnen getreden zag ik vele menschen,
die ieder voor zich op rustige wijze bezig waren, punten, lijnen,
hoeken, kruisen, cirkels en vierkanten te teekenen. Vervolgens trad de
een op den ander toe en toonden zij elkander hun werk. Soms beweerde
iemand, dat het werk anders moest gemaakt worden, terwijl de maker er
bij bleef, dat het goed was: zoo zaten zij elkander in de haren.
Gelukte het iemand, een nieuwe lijn of figuur te vinden, dan was hij
uitgelaten van vreugde, riep de anderen bijeen en toonde hun zijn
ontdekking; en dezen keken met welgevallen toe, wendden de hoofden
links en rechts en beschreven met de vingers allerlei cirkelvormige
bewegingen in de lucht, keerden vervolgens ieder in zijn hoekje terug
en poogden dergelijke figuren te beschrijven; den een gelukte het, den
ander niet, zoodat de geheele zaal, de vloer, de wanden en de zolder
vol lijnen waren. Zij lieten niemand toe, daarop een stap te zetten of
ze ook maar even aan te raken.
Præcipua apud geometras controversia de quadrando circulo.—Joh.
Scaliger.—Joh. Clavius [49].
10. Zij, die onder hen het meest geleerd waren, kwamen bijeen in het
midden der zaal en trachtten met de grootste inspanning de een of
andere stelling op te lossen, terwijl de anderen vol verwachting met
open monden om hen heen stonden. En het ging van mond tot mond, dat de
oplossing van het vraagstuk grooter verwondering zou wekken dan de
studie der ingewikkeldste zaken op de aarde; en als ze eenmaal gevonden
was, zou niets den mensch verder onmogelijk zijn. Begeerig om te
vernemen, waarom het hier eigenlijk ging, trad ik naderbij en zag, dat
zij een cirkel in hun midden hadden, en dat nu de vraag was, hoe
hieruit een vierkant kon worden gevormd. Daar dit evenwel ondanks hun
onuitsprekelijke inspanning niet gelukte, gingen zij tijdelijk weer
uiteen en beloofden elkander, er verder over na te denken. Na een korte
wijl, springt plotseling een van hen op en roept: „ik, ik heb het
geheim ontdekt!” Alles verzamelt zich met groote haast om hem heen om
de oplossing bewonderend gade te slaan. De ontdekker haalt nu een
grootboek in folio voor den dag en toont hun dat. Dan verheffen zich
luide kreten en gaat er gejuich op, als na een overwinning. Totdat op
eenmaal een ander geleerde aan dit vreugdebetoon een eind maakte door
zoo luid te roepen, als zijn stem het toeliet, dat zij zich niet
moesten laten verblinden, want dat de getoonde figuur geen kwadraat
was. Nu zette hij hem een nog grooteren foliant voor, veranderde al
deze schijnbare kwadraten weer in cirkels en leverde het grondige
bewijs, dat hetgeen de vorige geleerde vruchteloos beproefd had,
onmogelijk door een mensch kon worden uitgevoerd. Hierop lieten zij
allen het hoofd hangen en keerden tot hun wirwar van lijnen en hun
gekrabbel terug.
Onder de geodeten [50].
11. In een ander vertrek, dat wij daarop betraden, verkocht men duimen,
spannen, ellen, vadems, maten en gewichten, hefboomen, windassen,
dommekrachten en dergelijke werktuigen; het was er vol van lieden, die
maten en wogen. Eenigen maten het vertrek, waarin wij ons bevonden,
doch bijna ieder kwam na zijne opmeting tot een ander resultaat;
hierdoor geraakten ze in twist en begonnen opnieuw te meten. Anderen
maten een schaduw naar haar lengte, breedte en dikte; nog anderen wogen
haar in een weegschaal. Kortom, zij beweerden, dat er niets in of
buiten de wereld was, dat zij niet in staat waren precies te meten. Ik
nam echter een korten tijd hun werk in oogenschouw en zoodra ik
bemerkte, dat zij meer snoefden dan noodig was, ging ik hoofdschuddend
verder.
Onder de musici.
12. Wij kwamen nu in het vertrek daarnaast, dat, zooals ik bemerkte,
vol was van muziek, zang, geklink en geklank, en van het geluid van
verschillende muziekinstrumenten. Eenigen, die daarbij stonden,
onderzochten ze van buiten, van binnen, van alle kanten, en leiden hun
oor daartegen te luisteren met het doel zoo te ontdekken, wat wel den
toon of klank opwekte; waar het geluid ontstond, vanwaar het kwam en
waarheen het ging; waarom het soms stemde en soms niet. Anderen
verzekerden, dat zij er reeds achter gekomen waren en verklaarden vol
vreugde, dat het wezen der muziek iets goddelijks en een diep mysterie
was. Daarom ontleedden zij de toonreeksen, die zij hoorden, stelden ze
weder samen, brachten ze op verschillende toonhoogten en deden dit met
lust en opgewektheid. Maar onder de duizend had nauwelijks één de
hiertoe vereischte begaafdheid: de anderen keken slechts toe. Wilde
iemand hunner toch zelf het instrument ter hand nemen, dan hoorde men
slechts knarsen en krassen, zooals ook mij overkwam. Toen ik nu zag,
dat velen, die mij hoogstaande menschen toeschenen, dit voor kinderspel
en tijdverbeuzeling hielden, ging ik heen.
Onder de astronomen.
13. Nu leidde Overalbij mij langs een trap naar een soort galerij, waar
ik veel menschen bezig zag met het vervaardigen van ladders. Zij
richtten deze tegen het hemelgewelf op, klauterden naar boven om naar
de sterren te grijpen en door het gebruik van meetsnoeren, linialen,
passer en schietlood den loop harer banen te bepalen. Eenigen zetten
zich dadelijk neer en schreven de regels en wetten op, waarin op grond
van metingen aangegeven was: wanneer, waar en hoe de sterren zich naar
elkaar toe of van elkaar af bewogen. Ik stond verbaasd over de
vermetelheid der menschen, dat zij zich tot den hemel verheffen en den
sterren haar loop durfden voorschrijven. Ik kreeg lust in deze
onvolprezen wetenschap en begon met levendige belangstelling haar ook
zelf te beoefenen. Maar toen ik mij een tijdlang daarmee bezig gehouden
had, zag ik helder in, dat de sterren geenszins naar hun pijpen dansen
wilden. Dit begrepen de astronomen ook zelf heel goed, klaagden over de
anomalitas coeli [51], probeerden steeds weer de sterren nu zus, dan
zoo, in de haar voorgeschreven orde te rangschikken, zoodat zij ze
zelfs van stand deden verwisselen en eenige van haar zelfs naar de
aarde neertrokken, daarentegen de aarde omhoog te midden der sterren
plaatsten [52]. Kortom, op deze en andere wijzen dachten zij hypothesen
uit, maar geen daarvan wilde doel treffen.
Onder de astrologen [53].
14. Zoo kwam het wellicht, dat eenigen volstrekt niet meer omhoog
klommen, maar zich er mee tevreden stelden, de sterren van beneden te
beschouwen, waarbij zij op de stelling acht gaven, die de eene ster ten
opzichte van de andere op bepaalde tijdstippen innam. Terwijl zij dan
daaruit trigonen, kwadraten, sextielen, conjuncties, opposities en
andere aspecten [54] vormden, voorspelden zij, hetzij openlijk aan de
geheele wereld, hetzij in het geheim aan bepaalde personen, toekomstige
gelukkige of ongelukkige gebeurtenissen, stelden nativiteiten [55] en
prognostica op schrift en verspreidden ze onder de menschen. Niet
zelden overviel dientengevolge den menschen angst en schrik; een
andermaal streelde hen een blij vooruitzicht; doch tot deze gelukkigen
behoorden slechts enkelen. Velen bekommerden zich volstrekt niet om de
prognosticaties, wierpen ze in een hoek, hoonden de profeten door ze
sterrenzwendelaars te noemen, en zeiden, dat zij ook zonder
voorspellingen volop te eten en te drinken hadden en behoorlijk konden
uitslapen. Toch meende ik aan het eenzijdig oordeel dezer lieden geen
al te groot gewicht te moeten hechten, als slechts de kunst als
zoodanig een vasten grondslag bezat; doch hoe langer ik haar op de
proef stelde, des te meer zag ik haar ontoereikendheid in; kwam ook een
voorspelling eenmaal uit, dan faalde zij in vijf andere gevallen weer.
Daaruit trok ik de slotsom, dat het ook zonder hulp der sterren niet
moeilijk is, de toekomst te gissen, daar men bij welslagen geprezen
wordt en in het tegenovergestelde geval zich nog altoos door de eene of
andere uitvlucht kan redden.—Ik hield het daarom voor tijdverlies mij
met deze dingen nog langer op te houden.
Onder de historici [56].
15. Zoo zochten wij een ander plein op en zagen weer iets nieuws. Daar
stond een niet gering aantal menschen met een eigenaardig soort in een
aantal windingen gebogen hoorns, waarvan zij het eene eind voor de
oogen hielden en het andere eind over den schouder heen tegen den rug
lieten rusten. Toen ik om inlichting vroeg aangaande het gebruik dezer
instrumenten, gaf de tolk mij ten antwoord, dat het kijkers waren,
waarmede men achterwaarts zien kon, „want,” meende hij, „wie waarlijk
mensch wil zijn, moet niet alleen datgene zien, wat vlak voor zijn
voeten ligt, maar ook kennis nemen van wat voorbijging en reeds achter
den rug is, opdat hij de lessen van het verleden toepasse op het heden
en de toekomst.” Voor mij was deze zaak geheel nieuw (want te voren had
ik stellig nooit iets van het bestaan van dergelijke gebogen kijkers
vernomen) en daarom verzocht ik er een ter leen, om daarmee eenige
tafereelen te bekijken. Men reikte mij terstond enkele kijkers over en
o wonder! door elk daarvan was iets geheel anders te zien. De eene
kijker liet de dingen in de verte, de andere in de onmiddellijke
nabijheid zien; het eene in deze, het andere in die kleur; door een
derden kijker was hiervan weer geen spoor te zien, zoodat ik weldra tot
de slotsom kwam, dat men er zich geheel niet op verlaten kon, of het
met de een of andere zaak zoo stond, als zij zich voordeed; doch dat
veeleer dezelfde zaak voor mijn oogen telkens in een ander licht
verscheen, zoo vaak ik een anderen kijker ter hand nam. En toch heb ik
opgemerkt, dat ieder de lenzen van zijn kijker vertrouwde; daardoor
ontstond dan ook over menige aangelegenheid vaak een heftig krakeel en
dat beviel mij evenmin.
Onder de beoefenaars van ethiek en politiek.
16. Toen zij mij opnieuw naar een andere plaats wilden brengen, vroeg
ik, of er niet haast een eind aan het waarnemen der geleerden kwam. Het
zou mij waarlijk bang om het hart worden, als ik nog verder onder hen
moest verkeeren. „Het beste komt nog,” zei Overalbij. Wij schreden
daarop een zaal binnen, die vol was met schilderijen; aan de eene zijde
waren de schoone en liefelijke, aan de andere zijde die met leelijke en
wanstaltige afbeeldingen opgehangen; daar tusschen gingen de philosofen
op en neer, die de beelden niet alleen in oogenschouw namen, maar ook
hun best deden de schoone nog schooner en de leelijke nog leelijker te
kleuren. Op mijn vraag naar de beweegreden dezer handelwijze,
antwoordde mij de tolk: „ziet gij dan niet de opschriften daarboven?”
En hij bracht mij dichterbij en wees ze mij: Fortitudo [57],
Temperantia, Justitia, Concordia, Regnum enz. en aan de andere zijde:
Superbia, Gula, Libido, Discordia, Tyrannis enz. De philosofen nu
verzochten alle aankomelingen dringend de schoone afbeeldingen recht te
beminnen, de leelijke daarentegen te haten, terwijl zij de eerste
zooveel mogelijk prezen, en de laatste smaadden en gispten. Dat beviel
mij bijzonder en ik gaf daaraan uitdrukking door te zeggen: „Hier vind
ik nu toch eindelijk menschen, die daden verrichten, welke het
menschelijk geslacht waardig zijn.” Doch helaas, spoedig zag ik, dat
deze beminnelijke zedenleeraars zich zelf volstrekt niet meer tot de
mooie schilderijen dan tot de leelijke voelden aangetrokken en niet
alleen voor deze meer afschuw dan eerbied voor genen hadden, maar ook,
de oogen dikwijls zeer gaarne naar de laatste richtten, zoodat ook
anderen, door hun voorbeeld verleid, naar die wanstaltige beelden de
oogen wendden, ze toelonkten en daarmee kortswijlden. Toen barstte ik
toornig uit: „nu zie ik duidelijk in, dat (zooals de wolf in de fabel
van Aesopus zegt) de menschen anders spreken dan zij handelen; hun
geest vliedt weg, van hetgeen hun mond prijst en hun hart hangt aan,
wat hun tong verafschuwt.” „Gij zoekt vermoedelijk engelen onder hen?”
riep de tolk, briesend van drift. „Zal wel ooit iets uw tevredenheid
opwekken? Overal ontdekt gij gebreken!” Toen zweeg ik en liet het hoofd
zakken, vooral toen ik zag, dat al de anderen, begrijpende, dat ik op
hen lette, mij onvriendelijk aanzagen. Ik verliet hen en ging naar
buiten.
HOOFDSTUK XII.
DE PELGRIM BESCHOUWT DE ALCHYMISTEN.
Overalbij deed mij nu dezen voorslag: „Kom nu in alle geval mee, ik zal
u naar een plaats geleiden, waar het menschelijk vernuft zijn
hoogtepunt bereikt in zulk een heerlijken arbeid, dat wie zich daaraan
eenmaal heeft gewijd, daarvan zijn leven lang niet meer kan aflaten
vanwege het edele en verrukkelijke genot, dat het den geest verschaft.”
Ik verzocht hem mij zonder uitstel dien arbeid te toonen. Zoo voerde
hij mij een donker gewelf binnen, en zie, daar stonden in vonkelende
rijen vuurhaarden, smeltovens, ketels en glazen gereedschappen. Er
liepen menschen af en aan, die rijshout bijeendroegen en uitspreidden;
dan ontstaken zij het vuur, bliezen het aan en doofden het weder uit,
terwijl zij de een of andere stof in vaten uitgoten en verder op
allerlei wijzen vloeistoffen mengden, door die van het eene vat in het
andere over te gieten. Op mijn vraag, wat voor menschen dit waren en
wat zij eigenlijk deden, ontving ik ten antwoord: „Dit zijn de
scherpzinnigste philosofen, die tot stand brengen, wat de zon aan den
hemel met haar gloed in de ingewanden der aarde in vele jaren niet kan
uitwerken, doordat zij verschillende metalen tot den hoogsten graad van
volkomenheid opvoeren, dat wil zeggen, tot goud.” „Tot welk doel?”
wierp ik hem tegen. „Heeft men dan aan ijzer en andere metalen niet
meer behoefte dan aan goud?” „Wat zijt gij een ezel,” sprak hij, „het
goud is toch het kostbaarste metaal; wie het bezit behoeft geen armoede
te vreezen.”
Lapis philosophicus [58].
2. Bovendien bezit die stof, welke metalen in goud verandert, nog
andere wonderbaarlijke krachten; onder anderen ook die, dat zij des
menschen gezondheid tot aan den dood ongeschonden bewaart en dezen niet
toelaat (tenzij dan na twee of driehonderd jaar). Indien men maar de
kunst van het rechte gebruik dezer stof verstond, zou men zich waarlijk
zelf onsterfelijk kunnen maken, want deze lapis is zeker niets anders
dan het zaad des levens, de kern en het uittreksel der geheele wereld,
waaruit de dieren, planten, metalen en de elementen zelf hun bestaan
putten.” Ik schrok bij het hooren van zoo wonderlijke dingen en vroeg:
„Zijn deze menschen hier dan allen onsterfelijk?” Het antwoord luidde:
„Niet ieder slaagt er in dit middel te vinden en wien het gelukt, weet
het niet altijd juist toe te passen.” „Als ik slechts dezen steen
bezat,” zeide ik, „zou ik mij alle moeite geven hem zoo aan te wenden,
dat de dood niets tegen mij zou vermogen; en voor mij zelf en anderen
zou ik goud in overvloed willen hebben. Doch waar kan men dezen steen
bekomen?” „Hij wordt hier toebereid,” antwoordde hij. „In deze kleine
ketels,” vroeg ik.—„Juist.”
Wat bij de goudmakers voorvalt.
3. Met zulke verlangens bezield, zette ik mijn weg voort en lette op
elke kleinigheid, waar en hoe deze verricht werd en ik merkte op, dat
niet allen hetzelfde succes op hun werk hadden. De een liet zijn vuur
te zwak branden, en zoo kookte de stof in den ketel niet lang genoeg.
Een ander had het vuur te hard gestookt; daardoor sprongen de vaten en
ontweek er een gas; de man zeide, dat de azoth ontsnapt was en barstte
in tranen uit. Een derde had bij het overgieten der stof een gedeelte
op den grond gestort of de juiste menging niet getroffen. Eenigen
hadden zich door den rook de oogen bedorven, zoodat zij op het
calcineeren en fixeeren [59] niet goed meer konden letten; of de rook,
die op hen aandreef, verhinderde hen te zien en terwijl zij nog bezig
waren, de oogen uit te wrijven, was de azoth reeds ontsnapt. Sommigen
ademden den damp in en stierven. Bij de meesten was de voorraad kolen
in de zakken ontoereikend; zij moesten dan ergens anders gaan leenen,
ondertusschen koelde het mengsel af en alles was verloren. En een
dergelijk voorval greep hier dikwijls plaats, ja, bijna onophoudelijk.
Want ofschoon zij niemand tot hun gezelschap toelieten, die niet een
welgevulde beurs bezat, slonk deze bij iedereen toch zeer snel, zoodat
er weldra geen penning meer over was. Dus werd hem geen andere keus
gelaten dan het werk stop te zetten of zich tot iemand anders te wenden
om geld te leenen.
4. Nadat ik hun doen en laten voldoende had gadegeslagen, zeide ik:
„Mannen, die vruchteloos arbeiden, zie ik hier genoeg; maar ik bespeur
niemand, die den steen gevonden heeft. Ik zie, dat zij door koken en
roosteren goud willen maken en het levenselixer brouwen, maar de
uitslag is, dat zij goud verkwisten en hun levenskracht verteren. Waar
bevinden zich toch die gelukkigen met hun bergen van goud en hun
onsterfelijkheid?” Hij antwoordde mij: „Men zal u niet dadelijk in deze
wetenschap inwijden; en ik zou het hun ook niet willen aanraden. Een
zoo kostbare zaak moet geheim blijven. Want indien een van de machtigen
der wereld van zulk een man hoorde, zou hij zich van hem meester maken
en deze zou dan zoo goed als voor altijd van zijn vrijheid beroofd
zijn; daarom moeten deze wijzen hun geheim voor zich houden.”
5. Op dat oogenblik zag ik eenigen van deze half verzengde alchymisten
samenkomen en, mijn ooren spitsende, hoorde ik, dat zij onder elkander
de oorzaken van het mislukken hunner pogingen trachtten op te sporen.
De een gaf de schuld aan de philosofen, die een te duistere
beschrijving van deze kunst hadden gegeven; een ander klaagde over de
broosheid van het glazen gereedschap; een derde wees op de voor tijd en
gelegenheid ongunstige aspecten der planeten; een vierde was boos over
de troebele, aardachtige verontreinigingen in den Mercurius [60]; een
vijfde klaagde over geldgebrek. Kortom, er waren zooveel gronden voor
mislukking, dat zij geen raad wisten hoe hun kunst ter hulp te komen.
Dat zag ik duidelijk. En toen zich de een na den ander naar buiten
begaf, vertrok ook ik.
HOOFDSTUK XIII.
DE PELGRIM BESCHOUWT DE ROZENKRUISERS.
Fama Fraternitatis anno 1612, latine ac germanice edita [61].
Plotseling hoor ik op het plein het luide geschal van een trompet,
waarop ik, rondziende, iemand te paard zag aanrijden, die de philosofen
bijeenriep. Zoodra deze in groote menigte van alle zijden waren
toegestroomd, begon hij in vijf verschillende talen over de
onvolkomenheid der vrije kunsten en der philosophie in haar geheel te
spreken; en dat reeds eenige uitstekende mannen, daartoe door God
opgewekt, bijeengekomen waren om al deze gebreken te onderzoeken, ze te
herstellen en zoo de menschelijke wijsheid tot dien trap der
volmaaktheid op te voeren, waarop zij voor den zondenval in het
paradijs had gestaan. Goud te maken, zeide hij, was van honderd andere
kunsten de geringste, waartoe zij in staat waren, want daar de geheele
natuur open en ontsluierd voor hun oogen lag, waren zij in staat ieder
ding naar willekeur een bepaalden vorm te geven en dien er weder aan te
ontnemen. Verder verklaarden zij, de talen van alle naties machtig te
zijn en alles te weten, wat over het geheele rond der aarde, zelfs ook
in de Nieuwe Wereld, geschiedde; zij konden met elkander zelfs op een
afstand van duizend mijlen spreken. Hij verzekerde, dat zij den steen
der wijzen bezaten, met behulp waarvan zij alle ziekten genazen en een
lang leven konden waarborgen. Want Hugo Alverda [62], hun praepositus
[63], zou reeds 562 jaren oud zijn en zijn ambtgenooten niet veel
minder. Nadat zij zich zooveel eeuwen verborgen gehouden en (zeven van
hen) in alle stilte aan de volmaking der philosophie gewerkt hadden,
waren zij nu geneigd, daar alles alreede tot volkomenheid gebracht was
en volgens hun wetenschap een reformatie [64] over de geheele wereld
voor de deur stond, niet meer verborgen te blijven, maar zich in het
openbaar te vertoonen, bereid om een ieder, dien zij daartoe waardig
achtten, hun kostbare geheimen mede te deelen. Indien zich dan iemand
bij hen aanmeldde, onverschillig in welke taal hij sprak en tot welke
natie hij behoorde, zou alles, wat hij zeide, beslist te hunner
kennisse komen en niemand zonder vriendelijk bescheid blijven. Maar als
iemand onwaardig was en louter uit hebzucht of nieuwsgierige
onbescheidenheid deze gaven wenschte te erlangen, dan zou hij, al vroeg
hij hen nog zoo uit, niets te weten komen.
Varia de Fama judicia [65].
2. Nadat hij deze rede uitgesproken had, verdween de bode. Naar de
geleerden omziende, vond ik hen bijna allen op het hooren van dit
nieuws verslagen. Langzamerhand begonnen zij evenwel de hoofden bij
elkaar te steken en hun oordeel hier over uit te spreken, sommigen
fluisterend, anderen met luider stem. Ik trad nu hier, dan daar op de
kleine groepen geleerden toe en luisterde.—En hoor, daar hieven
sommigen een luid gejubel aan en wisten zich van vreugde niet te
houden. Zij betreurden het, dat hun voorouders gedurende hun
levensdagen niet een dergelijk geluk was ten deel gevallen; en prezen
zich zelf gelukkig, omdat zij in het volledige bezit der volmaakte
philosophie gekomen waren. Indien men het maar wenschte, zou het
voortaan mogelijk zijn, alles te weten, zonder in dwalingen te
vervallen; alles in overvloed te bezitten, zonder eenig gebrek te
hebben, en zonder ziekte en grijze haren vele duizenden jaren in het
leven te blijven. En voortdurend herhaalden zij: „O hoe gelukkig, hoe
overgelukkig is onze tijd.” Op het hooren van dergelijke woorden, begon
ik mij ook zelf te verheugen en de hoop te koesteren, als het God
behaagde, aan al datgene, waarop de anderen zich spitsten, ook aandeel
te krijgen. Daarentegen zag ik ook eenige geleerden, die in diep
nadenken verzonken en zeer verlegen waren, wat zij van de zaak
eigenlijk moesten denken. Zij zouden blij geweest zijn, wanneer hetgeen
zij hadden hooren aankondigen, slechts waar geweest was; maar deze
dingen schenen duister te zijn en boven het menschelijk verstand uit te
gaan. Anderen verzetten zich nadrukkelijk, zeggende, dat alles bedrog
en zwendel was: als deze hervormers der philosophie vele eeuwen geleefd
hadden, waarom waren zij dan niet eerder voor den dag gekomen? En als
zij van hun zaak zoo zeker waren, waarom kwamen zij dan niet
stoutmoedig voor den dag, in stede van evenals vleermuizen in hun
donkere schuilhoeken te fluiten? Naar zij meenden, was de philosophie
goed gefundeerd en had zij geen hervorming noodig. Indien men toestond,
dat zij haar aanhangers uit de hand werd geslagen, zouden zij met leege
handen blijven zitten. Toen begonnen eenigen verschrikkelijk op hen te
schimpen en hen uit te vloeken, waarbij zij hen voor waarzeggers,
heksenmeesters, ja zelfs voor baarlijke duivels uitmaakten [66].
Fraternitatem Ambientes [67].
3. Om kort te gaan, op het geheele plein heerschte een geweldige
opschudding, en bijna elkeen brandde van verlangen om de gaven der
Broederschap machtig te worden. Vandaar dat niet weinigen
verzoekschriften opstelden, hetzij heimelijk, hetzij in ’t openbaar en
ze hun toezonden in de heugelijke verwachting, dat ook zij spoedig in
de Broederschap zouden worden opgenomen. Doch ik zag, hoe al deze
verzoekschriften, nadat zij alle hoeken der aarde doorloopen hadden,
zonder beantwoord te zijn, tot hun afzenders terugkeerden en hoe de
blijde verwachting overging in diepe smart; zelfs den spot der
ongeloovigen moesten zij verduren. Doch velen herhaalden hun verzoek
een tweede, ook wel een derde maal en nog vaker, en smeekten hen, door
alle kunsten der Muzen [68] te hulp te roepen, daarbij de warmste
huldebetuigingen uitende, die zij konden bedenken; ja, bezwoeren hen
zelfs den dorst hunner ziel naar wijsheid niet ongestild te laten.
Sommigen, niet in staat een langer uitstel te verdragen, doorkruisten
de wereld van de eene landstreek naar de andere, al klagende over hun
ongelukkig gesternte, dat zij die gelukkige menschen niet konden
vinden. De een schreef de schuld daarvan toe aan eigen onwaardigheid,
een ander aan het onvoegzame gedrag dier mannen; en zoo verviel de een
tot wanhoop, terwijl de andere rondzag naar nieuwe middelen en wegen,
waarvan slechts nieuwe teleurstelling het gevolg was; tot het mij zelf
bang te moede werd, dewijl ik er geen eind aan kon zien.
Continuatio Famae Rosaeorum [69].
4. Doch hoor, daar weerklinkt opnieuw trompetgeschal; en op dit geluid
loopen de menschen weder van alle kanten toe; ook ik bevond mij onder
hen en zag, hoe daar een man zijn waren uitstalde en de kijkers opriep
tot het bezichtigen en koopen van zijn wonderlijke geheimmiddelen, die
aan den schat der nieuwere philosophie ontleend zouden zijn en allen
bevredigen zouden, die hun zinnen op de geheime wetenschappen gezet
hadden. Toen verhief zich een luid gejubel, dat de heilige Broederschap
der Rozenkruisers nu openlijk en vrijgevig haar schatten met hen wilde
deelen; menigeen trad naderbij en kocht. Alle waar was bij den verkoop
in doozen verpakt, die fraai beschilderd en bovendien van allerlei
schoone opschriften voorzien waren: Portæ Sapientiæ [70]; Fortalitium
scientiæ; Gymnasium universitatis; Bonum macro-micro-cosmicon; Harmonia
utriusque cosmi; Christiano-cabalisticum; Antrum Naturæ; Arx
primaterialis; Divino-magicum; Tertrinum catholicum; Pyramis
Triumphalis; Hallelujah enz.
Aan ieder kooper werd bovendien verboden de doos te openen; want de
kracht der geheime wetenschappen zou, naar men zeide, zoo groot zijn,
dat haar uitwerking gemakkelijk door het deksel zou dringen en
daarbuiten merkbaar zijn; werd de doos evenwel geopend, dan zou de
inhoud als in damp verdwijnen. Desniettegenstaande konden eenigen in
hun vrijpostigheid de verleiding niet weerstaan, hun doozen te openen;
en toen zij ze geheel leeg vonden en dit anderen lieten zien, openden
ook dezen hun doozen en vonden er evenmin iets in. „Ha,” schreeuwden
zij, „bedrog, bedrog!” en voeren woedend tegen den koopman uit; deze
zocht hen echter gerust te stellen, door te zeggen, dat de geheimste
kern van deze geheimenis juist daarin bestond, dat alleen de Filii
scientiæ (de jongeren der wetenschap) tot deze dingen toegang hadden,
en dat, wanneer onder duizenden zich nauwelijks één persoon bevond,
wien dit te beurt viel, dit zijn schuld niet was.
Eventus Famae [71].
15. Bij deze verklaring legden zich bijna allen neer. Ondertusschen
maakte de man zich snel uit de voeten en de toeschouwers gingen met
zeer gemengde gevoelens in alle richtingen uiteen; of iemand van hen in
de nieuwe mysteriën al of niet doordrong, ben ik tot op den huidigen
dag nog niet te weten gekomen. Dit alleen weet ik, dat alles om mij
heen rustiger scheen te worden en dat diegenen, welke ik aanvankelijk
het bedrijvigst zag loopen en draven, nu ergens in een hoek wegkropen
en daar als stom neerhurkten, hetzij, dat zij, in het geheim ingewijd
(zooals sommigen vermoedden) den eed van stilzwijgendheid hadden moeten
afleggen, of dat zij (zooals het mij toescheen, als ik langs mijn bril
heengluurde) zich over de verijdeling van hun hoop en hun vergeefschen
arbeid schaamden. Zoo gingen dan tenslotte allen uiteen en het plein
werd leeg en stil, zooals na een onweder zonder regen de wolken aan den
hemel zich verspreiden. En ik sprak tot mijn gidsen: „Zou dan dit alles
op niets uitloopen? O wee, welk een ijdele hoop! Hoe heb ik mij, toen
ik hoorde zulke troostrijke verwachtingen in het vooruitzicht te
hebben, reeds verheugd, dat ik een geschikt arbeidsveld zou vinden,
waar mijn geest rustig kon weiden!” De tolk trachtte mij te troosten:
„Wie weet, misschien zal er nog iemand in slagen; wellicht kennen die
gelukkigen de bepaalde uren, waarop zij deze dingen aan den een of
ander zullen onthullen.” „Zou ik daarop nog wachten,” riep ik uit, „ik
weet geen enkel voorbeeld, dat het iemand uit zooveel duizenden, die
geleerder zijn dan ik, ooit gelukt is. Ik wil hier niet langer staan
geeuwen en mij uitrekken. Laat ons verder gaan.”
HOOFDSTUK XIV.
DE PELGRIM ONDER DE GENEESHEEREN.
Anatomie [72].
Hierop voerden mijn gidsen mij door een paar smalle stegen, die de
gehoorzalen voor physica [73] en chemie [74] van elkander scheidden en
hielden halt op een andere open ruimte, waar een vreeselijk schouwspel
te zien was. De artsen hadden daar het lichaam van een mensch languit
voor zich neergelegd en sneden hem achtereenvervolgens stuk voor stuk
een zijner ledematen af, woelden in zijn ingewanden om en wezen
elkander met welgevallen aan, wat zij hier vonden. „Wat is dat voor een
gruwel,” riep ik uit, „om met een mensch als met slachtvee om te gaan?”
Doch de tolk toonde mij aan, dat dit volstrekt noodzakelijk was, want
het was hun school.
Botanographie [75].
2. Intusschen lieten deze mannen hun arbeid in den steek, verspreidden
zich nu in de tuinen, in de weiden en velden, en op de bergen, plukten
alles, wat zij daar aan gewassen vonden, en stapelden die op zulke
groote hoopen, dat vele jaren niet toereikend zouden zijn geweest om
alles te schiften en te doorzoeken. Dan greep ieder uit den hoop, wat
hem goed leek of hem juist in handen kwam, liep op het uiteengesneden
lichaam toe, spreidde de kruiden uit over zijne ledematen en ging na,
of zij in lengte, breedte en dikte daarbij pasten. De een beweerde nu,
dat dit het geval was, een ander het tegendeel; en daarom twistte men
onder groot geschreeuw; ja, zelfs over de namen dier kruiden was groot
verschil van meening. Wie nu maar de meeste daarvan kende, en ze het
best wist te meten en te wegen, dien vlochten zij een krans van die
kruiden en zetten dien als een kroon op zijn hoofd; hij werd op hun
last tot doctor in deze wetenschap bevorderd.
Praxis Medendi [76].
3. Nu zag ik, hoe men allerlei lijders met uitwendige en inwendige
verwondingen, met vuile en etterende zweren tot hen bracht en droeg.
Zij traden dan op de lijders toe en zochten al snuffelend bij hen naar
de rotte plekken, die een ondragelijken stank verspreidden en roerden
tot walgens toe in de vuile stoffen om, die naar boven en naar beneden
werden afgevoerd. Dat noemden zij een onderzoek instellen. En nu begon
een koken, stoomen, roosteren, braden, zengen, koelen, branden, hakken,
snijden, steken, aaneennaaien, binden, smeren, stijf maken, weeken,
toedekken, begieten, en ik weet niet wat al meer. Ondertusschen
stierven ondanks alle moeite de patiënten hun onder de handen weg,
velen onder het richten van scherpe verwijten aan de artsen, die, naar
zij zeiden, door hun onwetendheid of onachtzaamheid de oorzaak van hun
dood waren. In één woord, ik zag, dat ofschoon de kunst dezen goeden
heelmeesters eenig gewin aanbracht, zij hen evenwel ook noopte tot
veel, zelfs zeer veel moeitevollen en deels ook weerzinwekkenden arbeid
(tenminste als zij hun beroep naar behooren vervulden), en dat zij per
slot van rekening evenveel misnoegen als dankbaarheid oogstten. En dit
beviel mij niet.
HOOFDSTUK XV.
DE PELGRIM BIJ DE RECHTSGELEERDEN.
Finis juris [77].
Ten laatste leidde men mij nog in een ruim auditorium [78], waarin ik
meer mannen van aanzien vond dan ergens elders. Rondom aan de wanden
zag ik allerlei zaken afgeschilderd: muren, blokhuizen, palissaden,
schuttingen, hekken, slagboomen, houten beschotten en afsluitingen, en
in deze verschillende tusschenruimten, gaten en openingen, deuren en
poorten van grendels en sloten van de daarop passende sleutels,
hengsels en haken voorzien. De aanwezigen nu hielden zich onledig dit
alles elkaar aan te wijzen en onderzochten nauwkeurig, waar en hoe men
zou kunnen doorglippen en waar niet. Ik vroeg, wat deze menschen toch
wel uitvoerden en ontving ten antwoord, dat zij trachtten uit te
vinden, hoe iedereen op de wereld niet alleen zijn eigendom het beste
kan beschermen, doch ook een deel van het goed van een ander op
vreedzame wijze aan het zijne zou kunnen toevoegen, zonder de
maatschappelijke orde en eendracht in gevaar te brengen. „Dat is heel
aardig,” zeide ik; toen ik echter een weinig langer had toegezien,
wekte hun handelwijze mijn weerzin op.
Jus circa quid versetur [79].
2. En wel vooral hierom, wijl men, zooals ik bemerkte, zoo min de ziel
als den geest of het lichaam des menschen binnen deze slagboomen
opsloot, doch alleen zijn aardsche goederen; en aan zijn vergankelijke
have en goed zooveel harden arbeid te besteden, als hier geschiedde,
dat scheen mij waarlijk niet de moeite waard.
Fundamentum Juris [80]. Perplexitas Juris [81].
3. Ik zag verder, dat heel deze wetenschap slechts op de willekeur van
enkelen gegrond was, en dat hetgeen een van hen naar eigen goeddunken
als recht had vastgesteld, door de anderen voor wettig gehouden werd;
of (ik merkte het hier op), juist zooals het iemand in zijn brein
toevallig opkwam, bouwde hij deze schansen op of maakte hier en daar
verborgen doorgangen en even later vernietigde hij zijn werk weder.
Daarom was hier ook zooveel, waarin de een den ander tegensprak, zoodat
anderen, die er verwonderlijk scherpzinnig uitzagen, zich het hoofd
braken met deze geschilpunten op te lossen en te vereffenen. Ten
laatste verwonderde ik mij er over, hoe zij zich warm maakten en in het
zweet geraakten over zulke nietige vraagstukken, waarvan een enkel
misschien eens in de duizend jaren opgeworpen wordt en hoegenaamd geen
beteekenis heeft; en ook hoe verwaand zij zich daarbij gedroegen. Want
hoe beter iemand de kunst verstond door een slagboom heen te breken of
op een of andere wijze zich door een opening te wringen en daarna de
versperring weer aan te brengen, des te meer was hij met zich zelf
ingenomen en prezen de omstanders hem, maar eenigen die evenzeer hun
scherpzinnigheid wilden toonen, stelden zich tegen hen te weer en
verklaarden luide, dat men zoo en niet anders een afbakening te maken
en openingen daarin aan te brengen had; zoo heerschte er twist en
gekrakeel, tot men zich een weinig verspreidde en aan het schilderen
zette, waarbij de een zijn schets zus maakte, de ander zoo, terwijl
ieder zich moeite gaf eenige toeschouwers tot zich te lokken. Ik werd
eindelijk deze dwaasheid moede en zeide hoofdschuddend tot den tolk:
„Laten wij ons hier vandaan spoeden, ik zou er bang van worden.” Deze
schreeuwde mij toornig toe: „Is er dan in deze wereld volstrekt niets
naar uw zin? Zelfs op het edelste werpt gij een blaam, gij met uw
wankelmoedigen geest.” Alweter antwoordde zijn makker: „Het komt mij
voor, dat zijn geest een onaangenamen reuk van vroomheid heeft; laten
wij hem ergens anders brengen; misschien zal hij daar iets vinden, wat
hem aantrekt.”
HOOFDSTUK XVI.
DE PELGRIM IS GETUIGE VAN DE PROMOTIE VAN MEESTERS EN DOCTOREN.
En hoor! daar weerklinkt op eenmaal het geluid van een trompet, alsof
men de aanwezigen tot een feestelijke samenkomst bijeenriep. Alweter,
die wel begreep, wat er aan de hand was, zeide: „Laten we nog eenmaal
omkeeren; daar is nog iets te zien.” „Ei, wat dan?” vroeg ik. „De
academie”; antwoordde hij, „zal juist diegenen bekronen, welke
vlijtiger dan anderen geweest zijn en zoodoende den top der wetenschap
beklommen hebben; zij zal hen kronen, zeg ik, opdat zij voortaan den
anderen tot voorbeeld zullen zijn.” Daar ik begeerig was een zoo
bijzondere plechtigheid bij te wonen en den grooten toeloop opmerkte,
trad ook ik achter mijn gidsen binnen. En zie, onder den
philosophischen troonhemel stond iemand met een papieren scepter;
eenigen uit het midden der vergadering traden naar voren en vroegen een
getuigschrift aangaande hun bijzondere geleerdheid. Hij verklaarde, dat
hun verzoek niet meer dan billijk was en droeg hun op, om schriftelijk
den omvang hunner kennis nader uiteen te zetten en op te geven, voor
welke wetenschap zij een testimonium verlangden. Daarop stelde de een
een kort begrip der philosophie op, een ander gaf een schets der
geneeskunde, een derde in een kort bestek de jurisprudentie; ook
hielden zij, opdat alles vlugger van stapel zou loopen, hun beurzen
niet gesloten, als het op omkoopen aankwam.
2. Vervolgens liet hij den een na den ander voorkomen en plakte ieder
een etiquet met een der volgende titels op het voorhoofd: „Dit is een
meester der vrije kunsten; dit is een doctor in de geneeskunde; dit is
een licenciaat [82] in beide rechten [83] enz., drukte het zegel daarop
en gelastte allen, zoowel de aanwezigen als de niet-aanwezigen, onder
bedreiging met de ongenade der godin Pallas [84] hen, wanneer zij hen
ontmoetten, niet anders aan te spreken dan met hun titel. Daarmee liet
hij hen gaan en gaf hij de vergadering haar afscheid. „Zal er nu verder
niets gebeuren?” riep ik verwonderd uit. „En is dit u dan niet
voldoende?” sprak de tolk, „ziet gij dan niet, hoe allen eerbiedig
plaats maken voor deze gekroonde mannen?” En inderdaad, dat deden zij.
3. Daar ik niettemin zooals altijd wenschte te zien, wat verder met hen
zou gebeuren, bleef ik een van die meesters der kunst in het oog
houden. Toen men hem nu iets opgaf om uit te rekenen, was hij hiertoe
niet in staat; men droeg hem op iets te meten, maar hij kon het niet;
daarop zeide men hem de sterren bij name te noemen, wat hij evenmin
verstond; men droeg hem op, syllogismen te vormen [85], hij wist het
niet; een vreemde taal te spreken, hij wist niet hoe; vervolgens zijn
eigen moedertaal: ook dat verstond hij niet! Ten laatste droeg men hem
op, te schrijven en te lezen, doch geen van beide kon hij. „Is het dan
geen zonde,” riep ik uit, „zich meester der zeven vrije kunsten te
noemen en geen daarvan te verstaan?” De tolk antwoordde: „wat de een
niet weet, weet een ander, een derde of een vierde; niet ieder kan
alles tegelijk weten.”—„Moet ik dit zoo verstaan,” zeide ik, „dat men
iemand, die vele jaren zijns levens op de schoolbanken doorgebracht,
zijn vermogen daaraan ten koste gelegd en titels en zegels verkregen
heeft, dan nog eerst moet vragen, of hij iets geleerd heeft? God moge
zulk een inrichting zijn hulp bieden!”—„Gij zult uw waanwijsheid niet
eerder laten varen,” waarschuwde mijn gids, „voor gij daardoor nog
eenmaal onaangenaamheden krijgt; doch draaf maar door, ik zweer, dat
gij u iets onaangenaams op den hals zult halen.”—„Welnu,” zeide ik,
„zij mogen dan in zeventig maal zevenderlei kunsten meesters en
doctoren zijn en alle of geen kunsten verstaan, ik wil daaraan verder
geen woorden verspillen; laten we maar heengaan.”
HOOFDSTUK XVII.
DE PELGRIM LEERT DEN STAND DER GEESTELIJKEN KENNEN.
Heidenen.
Zij voerden mij vervolgens door eenige nauwe doorgangen, tot wij op een
plein kwamen, waar een menigte tempels en kapellen stonden in
uiteenloopenden stijl gebouwd; scharen van menschen gingen daar in en
uit. Wij traden het naaste Godshuis binnen en zie, daar waren aan alle
kanten gesneden en gegoten beelden van mannen en vrouwen, evenals van
verschillende dieren, vogels zoowel als kruipende dieren, boomen en
planten; evenzoo waren de open vakken omhoog en ter zijde
volgeschilderd met afbeeldingen van zon, maan en sterren, en zelfs van
leelijke duivels. Van de binnenkomenden koos een ieder zich het beeld
uit, dat hem het beste beviel, knielde daarvoor neder, kuste het,
offerde en strooide wierook. Wat mij daarbij wonderlijk toescheen, was
de eendracht, die er onder allen heerschte; want ofschoon ieder op zijn
wijze zijn godsdienstplichten vervulde, verdroegen zij dit van elkander
en liet de een den ander vrij in het bezit van eigen overtuiging
(hetgeen ik later bij anderen nergens zag). Intusschen drong een
eigenaardige, kwalijk riekende lucht tot mij door, zoodat de schrik mij
aangreep en ik mij haastte de vrije lucht te bereiken.
Joden. Talmudi Figmenta [86].
2. Nu gingen wij een anderen tempel binnen, die wit en helder was en
geen andere beelden bevatte, dan levende; sommige hiervan schudden met
hun hoofden en mompelden iets binnensmonds; anderen richtten zich op,
stopten de ooren dicht en gaven met wijd opengesperden mond een geluid
te hooren, niet ongelijk aan het gehuil van een wolf. Op dat oogenblik
vereenigden zij zich in groepen en keken in zekere boeken. Ik trad
naderbij en zag daarin zeer zonderlinge geschilderde figuren,
bijvoorbeeld: gevleugelde en met veeren bedekte beesten, en vogels
zonder veeren en vleugels; dieren met menschelijke ledematen en
menschen met ledematen als van dieren; één lichaam met vele hoofden en
omgekeerd een hoofd met vele lichamen. Sommige van deze monsters hadden
het hoofd achter en den staart voor; andere hadden de oogen op den buik
en de voeten op den rug. Nog andere hadden ontelbaar vele oogen, ooren,
monden en voeten en ook waren er, die niets dergelijks bezaten. En dat
alles was allerwonderlijkst misplaatst, verwrongen, uit het lid
geschoten, gekromd, zeer afwijkend in grootte en vorm; het eene lid was
slechts een span, het andere een vadem lang; het eene had de dikte van
een vinger, het andere den omvang van een vat, kortom, alles was
ongeloofelijk misvormd. Zij echter verklaarden het voor tastbare feiten
en de voortreffelijkheid van dit alles roemende, wijdden de ouderen de
jongeren in de geheimen in. En ik riep uit: „Wie had ooit geloofd, dat
er menschen zouden zijn, die in zulke smakelooze dingen hun genoegen
zouden vinden. Laten wij hen verlaten en naar elders gaan.” Toen wij
buiten kwamen, zag ik deze menschen ook onder de anderen wandelen; dit
geschiedde op zoo’n wijze, dat zij bij allen afkeer opwekten en slechts
gelach en gespot oogstten. En dit bracht mij er toe, hen nu geheel te
verachten.
De Mohammedanen.
3. Zoo schreden wij een anderen tempel binnen, die rond was en niet
minder schoon dan de vorige, doch zonder eenige versiering, met
uitzondering van eenige arabesken op de wanden en tapijten op den
vloer. De menschen daarbinnen vervulden stil en vroom hun godsdienstige
plichten; zij waren in het wit gekleed en schenen veel van reinheid te
houden, want voortdurend wieschen zij zich; ook gaven zij aalmoezen aan
de armen, zoodat ik op den schijn afgaande eenige sympathie voor hen
begon te gevoelen. Ik vroeg dan ook Alweter, op welken grondslag deze
godsdienst rustte. Hij antwoordde: „zij dragen dien steeds welbewaard
bij zich onder hun gewaad.” Hierop trad ik naderbij en wilde dezen
zien; doch zij zeiden, dat uitsluitend de uitleggers het recht daartoe
hadden. Ik volhardde echter bij mijn wensch om te mogen zien, waarbij
ik mij beriep op het verlof, dat ik van het Lot verkregen had.
De korte inhoud van den Koran.
4. Men legde mij nu een tafel voor en toonde mij een boom, die daarop
stond, waarvan de wortels zich hoog in de lucht verhieven en de takken
diep in de aarde drongen. Daar omheen woelden een groot aantal mollen
in den grond; een groote mol ging rond, riep de andere bijeen en leidde
ze in den arbeid in. Men vertelde mij nu, dat aan de takken van dezen
boom onder de aarde allerhande kostelijke vruchten groeiden, welke deze
stille en nijvere diertjes verwierven. „En dat is,” voegde Alweter er
aan toe, „de korte samenvatting van deze religie.” En ik zag in, dat
zij slechts op de ijle lucht van vage meeningen was gegrond en dat haar
doel en vrucht slechts bestond in het wroeten in de aarde en troost te
zoeken in onzichtbare vreugden, waar werkelijke vreugden niet bestaan,
en in den blinde te zoeken, zonder te weten, wat men zocht.
De Islam is op geweld gegrond.
5. Toen ik vandaar ging, deed ik mijn gids de vraag: „waarmee trachten
zij te bewijzen, dat dit de juiste en ware grondslag der religie is?”
Hij antwoordde mij: „Kom en zie!” Wij betraden het plein achter den
tempel, en o wee, de in het wit gekleed en goed gewasschen mannen
liepen rond met opgestroopte mouwen en stortten zich met fonkelende
oogen en vast samengeknepen lippen onder verschrikkelijk gehuil op
allen, die hun in den weg kwamen, sabelden ze neder en waadden in
menschenbloed. Vol ontzetting liep ik snel terug, en vroeg mijn gids:
„wat doen die menschen toch?” Hij gaf ten antwoord: „zij redetwisten
over de religie en trachten te bewijzen, dat de „Al Koran” een boek is,
dat de waarheid bevat.
Twisten over den Alkoran tusschen Perzen en Turken.
6. En wij gingen opnieuw den tempel binnen, en zie, zelfs onder
degenen, welke die tafel gedragen hadden, was een strijd ontbrand over
de beteekenis van den grootsten mol [87]. Eenigen beweerden stellig,
dat hij alleen de kleinere mollen regeerde; anderen, dat hij twee
helpers had. Over deze kwestie twistten zij zoo onverzoenlijk met
elkander, dat zij ten laatste, evenals zij het buiten den tempel met de
ongeloovigen hadden gedaan, te vuur en te zwaard hun dispuut voerden,
tot het vreeselijk was om aan te zien.
HOOFDSTUK XVIII.
DE PELGRIM BESCHOUWT DEN CHRISTELIJKEN GODSDIENST.
En ziende, dat ik van angst en schrik verslagen was, zeide mijn gids
tot mij: „Kom, ik wil u nu den godsdienst der christenen toonen, die,
gegrond op de gewisse Goddelijke openbaring, zoowel den eenvoudigste
als den wijste bevrediging geeft, en niet alleen de Goddelijke waarheid
helder in het licht stelt, maar ook vijandelijke dwalingen omverwerpt;
welks schoonste sieraad de eendracht en de liefde is en die, tallooze
vervolgingen ten spijt, tot op den huidigen dag onoverweldigd bleef en
nog vast staat. Hieruit kunt gij gereedelijk begrijpen, dat de
oorsprong dezer religie uit God moet zijn en gij hier den waren troost
zult kunnen erlangen.” Ik verblijdde mij over deze rede en wij gingen
verder.
De doop.
2. Bij onze aankomst zag ik een poort, door welke allen moesten gaan om
de Christenen te bereiken. Zij stond in het water, dat ieder moest
doorwaden en waarin hij zich moest wasschen; hij nam dan het kenteeken
dezer menschen aan, de witte en de roode kleur, en moest zich onder
eede verplichten, dat hij hun rechten en inzettingen standvastig wilde
onderhouden, zou gelooven zooals zij, bidden zooals zij, dezelfde
geboden als zij zou onderhouden. En dit beviel mij, daar het op een
begin leek van een wonderschoone orde van zaken.
De verkondiging van het Woord.
3. Toen wij de poort doorgegaan waren, zag ik groote scharen menschen,
onder welke zich eenigen van de anderen door hun kleederdracht
onderscheidden en vanaf een verheven plaats hun een beeltenis toonden,
die met zooveel kunst geschilderd was, dat, hoe langer men het oog op
haar liet rusten, men er des te meer in vond te bewonderen. Van verre
scheen zij evenwel weinig aantrekkingskracht te bezitten, daar zij noch
met goud noch met schitterende kleuren was versierd. Zooals ik merkte
werden ook zij, die veraf stonden, minder door haar schoonheid
getroffen, terwijl zij, die in de nabijheid stonden, nooit verzadigd
werden van haar te beschouwen.
Het beeld van Christus.
4. Diegenen echter, welke het beeld droegen, noemden het lofprijzend
den zoon Gods en zeiden, dat in zijn Wezen alle deugden waren
afgebeeld; en dat Hij van den hemel op de aarde gezonden was om den
menschen tot voorbeeld van een deugdzamen levenswandel te verstrekken.
En zij waren verheugd en jubelden, vielen op hunne knieën, hieven hun
gevouwen handen hemelwaarts en loofden God. Toen ik dat zag, stemde ik
mee in en prees God, dat Hij mij die plaats had doen bereiken.
Het geestelijk voedsel der Christenen.
5. Intusschen hoorde ik hen onophoudelijk vermanen, dat ieder er naar
zou streven op dit beeld te gelijken. Ook zag ik, dat men op bepaalde
plaatsen bijeenkwam en dat zij, aan wie het geschilderde beeld was
toevertrouwd, kleinere afbeeldingen daar naar maakten en deze, besloten
in een of ander omhulsel, onder de anderen verdeelden, die ze met
innige vroomheid naar den mond brachten en tot zich namen. Op mijn
vraag naar de beteekenis dezer handelwijze antwoordde men mij, dat het
geenszins voldoende was het meergenoemde beeld alleen uitwendig te
beschouwen, maar dat de menschen het veeleer in hun binnenste moesten
opnemen, opdat zij zijn schoonheid mochten gelijkvormig worden. Want
alle zonden, zeide men, moesten wijken voor deze hemelsche artsenij.
Met deze verklaring stelde ik mij tevreden en prees in den grond mijns
harten de christenen gelukkig, dat zij zulke uitstekende middelen en
zulk een goede hulp bezaten, om het kwaad uit te drijven.
De losbandigheid der Christenen.
6. Ondertusschen zag ik spoedig, dat zij, die daareven, zooals zij
zeiden, God ontvangen hadden, zich de een na den ander aan dronkenschap
en twist overgaven, ontucht pleegden en zich schuldig maakten aan
diefstal en roof. Maar daar ik mijn oogen niet geloofde, zag ik
nauwlettender toe en vond het werkelijk bewaarheid, dat zij dronken en
overgaven, krakeelden en vochten, door list en geweld elkander
beroofden en plunderden, in hun brooddronkenheid huppelden en hinnikten
als verhitte rossen, joolden en floten, overspel en hoererij bedreven,
erger dan ik het elders ooit gezien heb; kortom, dat zij juist het
tegendeel deden, van hetgeen, waartoe men ze vermaand had en in strijd
handelden met hetgeen zij beloofd hadden te doen. Daarover bedroefde ik
mij en sprak op weemoedigen toon: „Om ’s Hemels wil, wat geschiedt hier
toch eigenlijk? Ik had hier iets anders verwacht.” „Verwonder u niet te
zeer,” antwoordde de tolk, „wat men den menschen ter navolging
voorhoudt, is een graad van volkomenheid, dien het wegens de
menschelijke zwakheid niet ieder gegeven is te bereiken. Zij, die den
anderen leiding geven, zijn natuurlijk meer volmaakt, maar de gewone
mensch, die te midden van verzoekingen leeft, kan op het peil der
leiders niet staan.” „Begeven wij ons dan te midden der leiders,” zeide
ik, „opdat ik mij daarvan kan overtuigen.”
De geestelijke dorheid der predikers.
7. Hij bracht mij dus tot de sprekers, die van hun verheven plaats af
het volk vermaanden, de schoonheid van het beeld lief te hebben; doch
zij deden dit, naar het mij voorkwam in zeer slappe bewoordingen, want,
als iemand naar hen luisterde en gehoorzaamde, was alles goed en wel,
doch in het tegenovergestelde geval was het hun ook goed. Sommigen
rinkelden wel met een paar sleutels en verklaarden de macht te hebben,
voor de ongehoorzamen de poort te sluiten, die naar het hemelrijk zou
voeren; doch intusschen sloten zij haar voor niemand toe. En als ze het
een enkele maal deden, was het niet ernstig gemeend. Ik bemerkte
overigens, dat zij dit slechts aarzelend durfden doen, want als een van
hen wat krasser wilde optreden, beschuldigde men hem dadelijk, dat hij
in zijn preek persoonlijke aanvallen invlocht. Daarom ijverden anderen,
die het niet waagden in het openbaar hun stem te verheffen, in
geschriften tegen de zonden; maar dezen schreeuwde men toe, dat zij
smaadschriften verspreidden. Men keerde zich eenvoudig van hen af, om
naar hun stem niet te luisteren of wierp hen van den kansel af en
bezette hun plaatsen met meer gematigde personen. Bij dien aanblik riep
ik uit: „Het is zuivere razernij, dat zij blinde volgelingen en vleiers
tot leidslieden en raadgevers wenschen te bezitten.” „Zoo is ’s werelds
beloop,” zei de tolk, „en het kan geen kwaad. Indien dezen schreeuwers
alles vrij stond, wie weet, wat zij zich niet zouden vermeten. Men moet
hun ook grenzen stellen, die zij niet overschrijden mogen.”
De vleeschelijke zin der geestelijken onder de Christenen.
8. „Kom,” zeide ik, „ik zou gaarne eens willen nagaan, hoe zij [88] na
het verlaten van den kansel zich gedragen en zich te huis hebben
ingericht; dáár, weet ik ten minste zeker, zal niemand hun grenzen
stellen of hinderpalen in den weg leggen.” Wij zochten nu de wijk op,
waar de priesters alleen woonden en ik ze in gebed en zich onledig
houdende met het doorvorschen der heilsgeheimen dacht aan te treffen.
Ik bemerkte helaas het tegendeel. Hier wentelden zij zich ronkend om op
hun donzen bedden, daar zwelgden zij, aan een rijk voorzienen disch
gezeten, en propten zich vol met spijs en dronken tot berstens toe, tot
zij geen woord meer konden uitbrengen, of voerden allerlei uitgelaten
dansen en sprongen uit; eenigen vulden hun buidels, kasten en kamers
met goud en kostbaarheden, anderen brachten den tijd door met
minnehandel en overspel; sommigen hielden zich bezig met het aangespen
van sporen en het hanteeren van dolken, degens en geweren; en weer
anderen togen met een koppel honden op de hazenjacht; zoodat zij het
kleinste deel van hun tijd met den Bijbel doorbrachten, ja eenigen hem
nauwelijks een oogenblik in de hand namen, ofschoon zij zich leeraars
der Schrift noemden. Toen ik dit wereldsche leven zag, riep ik uit:
„Hoor toch, hoe ik mij hierover bedroef; moeten dit onze gidsen ten
hemel en voorbeelden der deugd zijn? Zal ik dan nergens in de wereld
iets vinden, dat vrij is van leugen en bedrog?” Toen eenigen van hen
mijn woorden hoorden en begrepen, dat ik daarmee hun ongeregelden
levenswandel gispte, begonnen zij mij schuin aan te zien en te
mompelen: als ik misschien huichelaars en oppervlakkige schijnheiligen
zocht, dan moest ik daarnaar liever elders omzien; zij zelf echter
wisten heel goed, hoe in de kerk hun plicht te doen en hoe zich tehuis
en onder de menschen te gedragen.... Zoo was ik wel genoopt te zwijgen,
ofschoon ik duidelijk inzag, dat het monsterachtig is, over het
koorkleed een pantser, over den baret een helm te dragen; in de eene
hand de wet, in de andere het zwaard te houden; op de borst de sleutels
van Petrus en den geldbuidel van Judas op den rug te dragen; een geest
te hebben, gescherpt door en thuis in de Schrift en tegelijk een hart,
volleerd in bedrog; een tong, die een stroom van vrome woorden
uitspreekt en oogen, die van wellust blaken.
Zij dienen anderen de gaven des hemels toe, niet zichzelf.
9. Inzonderheid toen ik daarna eenigen op den kansel zeer schoone en
vrome redenen hoorde uitspreken en zij zich zelf en anderen daarbij
niet minder behaagden dan of het engelen geweest waren, die van den
hemel neergedaald waren, doch overigens echter een even teugelloos
leven leidden als de anderen, kon ik mij niet langer bedwingen en riep
uit: „Zie, ze zijn als spreekbuizen, waardoor voortreffelijke dingen
vloeien, maar die er zelf niets van vasthouden!” De tolk merkte op:
„Ook dat is een gave Gods, over Goddelijke dingen in schoone redenen te
kunnen spreken.” „Dat erken ik,” gaf ik ten antwoord, „maar moet men
zich tot woorden alleen bepalen?”
Wanverhoudingen bij de bisschoppen.
10. Ondertusschen zag ik, dat al deze mannen oudere personen in rang
boven zich hadden, die bisschoppen, aartsbisschoppen, abten, proosten,
dekens, superintendanten, inspectoren enz. heetten, en ernstige,
eerwaardige mannen waren, wien allen hun hoogachting schonken. Daarom
verwonderde het mij, dat zij de lageren in rang niet in toom hielden.
Om de oorzaak daarvan op te sporen, ging ik een van hen in zijn kamer
na, vervolgens een ander, een derde, een vierde enz. en vond ze met
werkzaamheden zoo overladen, dat zij geen gelegenheid hadden op hun
ondergeschikten toe te zien. Uitgenomen eenige dingen, die zij met
genen gemeen hadden, bestond hun bezigheid in het beheer hunner
inkomsten en, zooals zij zeiden, der kerkelijke goederen. En ik zeide:
„ten onrechte noemen zij deze mannen geestelijke vaders, geloof ik, zij
moesten eerder rentmeesters heeten.” „Er moet toch voor gezorgd
worden,” antwoordde mij de tolk, „dat voor de kerk niet te loor gaat,
hetgeen God de Heer haar verleende en onze vrome voorouders haar
geschonken hebben.” Op eenmaal trad nu een van hen naar voren—hij had
twee sleutels aan zijn gordel hangen en werd Petrus genoemd—en sprak:
„Mannen, broeders, het is niet behoorlijk, dat wij het woord Gods
nalaten en den buik en den mammon dienen. Laat ons kiezen mannen van
goede getuigenis en hun dit werk opdragen; wij echter zullen volharden
in het gebed en in de bediening des Woords [89].” Ik was verheugd dit
te hooren, omdat het naar mijn meening een goede raadgeving was. Maar
geen van hen was zoo verstandig er naar te luisteren! Zij voeren voort
zelf hun inkomsten en uitgaven te berekenen, geld te beuren en geld uit
te geven, en lieten de gebeden en den dienst des Woords aan anderen
over of maakten er zich haastig van af.
11. Als echter een van hen stierf en de zorgen van zijn hooge
waardigheid op een ander moesten worden overgedragen, zag ik velen naar
zijn plaats dingen, naar beschermers zoekende en pogingen doende om
voorspraak te verkrijgen; ieder drong zich voor dit ambt op den
voorgrond, nog eer de ledige zetel koud geworden was. Diegene evenwel,
welke het recht had, de opengevallen plaats te vergeven, nam
getuigschriften van hen aan en won inlichtingen over hen in, die
evenwel zeer verschillend uitvielen. De een beriep er zich op, zijn
bloedverwant, een ander, die zijner vrouw te zijn; een derde verwachtte
een belooning voor de trouwe wijze, waarop hij lange jaren de ouderen
gediend had; een vierde beweerde, dat de plaats hem reeds lang beloofd
was en vertrouwde daarop; een vijfde rekende er op, wegens zijn afkomst
van eerbare ouders, op dezen eervollen post te worden geplaatst; een
zesde legde aanbevelingen over, om welke hij anderen verzocht had; een
zevende gaf heimelijk geschenken; de achtste, een man van diepe,
verheven en breede gedachten, begeerde voor zich een plaats, waar hij
zijn geestesvleugelen verder zou kunnen uitslaan; en ik weet niet, wie
al niet verder aanspraak maakten. Dit ziende zeide ik: „Is het wel
passend, zich zoo op den voorgrond te stellen om een dergelijke
waardigheid te verkrijgen, men moest liever wachten, tot men geroepen
werd.” De tolk antwoordde: „Waarom zou men hen roepen, die daaraan
wellicht ongaarne gehoor zouden geven? Wie deze waardigheden zoekt te
verkrijgen, behoort zich daartoe aan te melden.” „Ik geloofde
waarlijk,” merkte ik op, „dat men moet afwachten, tot men door God
geroepen wordt.” „Meent gij dan,” sprak hij hoonend, „dat God uit den
hemel iemand een roeping doet toekomen? Gods roeping is de gunst der
hoogergeplaatsten, en een ieder, die gereed staat aan die roeping
gehoor te geven, staat het vrij, zich die te verwerven.” „Dan zie ik,”
was mijn wederwoord, „dat het hier niet noodig is, iemand voor den
dienst der kerk aan te zoeken of daartoe te dringen; veeleer hem
daarvan af te houden. En verder, als men dan toch overal de gunst moet
zoeken te winnen, behoorde men haar ten minste te kunnen verwerven,
door te pogen zich door deemoed, zachtmoedigheid en arbeidzaamheid bij
de kerk bemind te maken, en niet, zooals men hier zien en hooren kan.
Men kan de zaak bekijken zooals men wil, het zijn en blijven
misstanden.”
Het vertrouwen der christenen op de genoegzaamheid van het
geloof zonder de werken.
12. Toen mijn tolk zag, dat ik op mijn standpunt bleef staan, bekende
hij eerlijk: „Het is waar, dat er in het leven der christenen, zelfs
onder de theologen meer onbehoorlijks voorkomt, dan ergens elders; doch
het is even waar, dat zelfs die christenen, welke een slecht leven
leiden, toch steeds een zalig einde hebben, omdat de behoudenis des
menschen niet op zijn werken, maar op zijn geloof berust; en indien dit
slechts vast is, kan de verlossing hun niet ontgaan. Erger u dus niet,
dat het leven bij de christenen niet altijd zoo is, als het moest zijn;
het is voldoende, wanneer slechts hun geloof vast gegrond is.”
Er is ook strijd over het geloof. De Heilige schrift is de
toetssteen.
13. „Komen zij dan allen met elkander in het geloof overeen?” ging ik
voort te vragen. Hij antwoordde: „er zijn inderdaad ook hier kleine
meeningverschillen; maar wat doet het er toe? Allen hebben denzelfden
grondslag.” Zij leidden mij nu achter een traliewerk in het midden van
een groote kerk, waar ik een grooten ronden steen opmerkte, die aan een
ketting naar beneden hing; men noemde hem den toetssteen. De
aanzienlijksten onder hen traden er op toe; elk van hen droeg iets in
de hand, bijvoorbeeld een stuk goud, zilver, ijzer, lood, een handvol
zand of kaf enz.; dan wreef hij met de stof, die hij bij zich had,
tegen den steen en prees die, zeggende, dat zij den toets doorstond;
anderen echter, die toezagen, loochenden dat. En zoo ontstond een
vreeselijk geschreeuw, daar niemand toeliet, dat op zijn stof afgegeven
werd en evenmin die van een ander wenschte goed te keuren. Zoo
beschimpten zij elkander, wierpen elkander vloeken naar het hoofd,
grepen elkaar vervolgens bij de kappen, trokken elkaar aan de ooren of
waar zij maar houvast konden krijgen en vlogen elkander in het haar.
Zelfs over den steen en zijn kleur ontbrandde een heftige strijd:
eenigen beweerden, dat hij blauw was, anderen dat hij groen, weer
anderen dat hij wit, en sommigen, dat hij zwart was; totdat er ten
slotte een paar mannen gevonden werden, die beweerden, dat hij van
kleur wisselde en dat hij al naar de kleur der stof, die er aan
getoetst werd, nu eens groen, dan weer blauw, wit of zwart scheen te
zijn. Eenigen gaven den raad den steen in stukken te slaan en tot stof
te verbrijzelen; daarna zou het mogelijk zijn, zijne ware eigenschappen
te zien; anderen gaven dit echter niet toe. Sommigen gingen zelfs nog
verder en verzekerden, dat de steen alleen maar oneenigheid
veroorzaakte, en het beter ware hem van den ketting af te nemen en te
verwijderen; daarna zou men het gemakkelijker eens worden. Bij deze
zienswijze sloten zich een groot deel der mannen, zelfs van de
aanzienlijksten, aan; de anderen verzetten zich echter daartegen en
zeiden, dat zij liever hun leven wilden verliezen, dan dit toestaan.
Toen daarop de twist en de schermutseling in heftigheid toenamen,
werden niet weinigen in den strijd deerlijk toegetakeld, doch de steen
bleef ongedeerd. Want hij was rond en zeer glad; wanneer iemand zijn
hand er naar uitstrekte, kon hij hem niet vatten, daar hij hem dadelijk
uit de hand gleed en rustig achter het traliewerk verder draaide.
De christenen zijn in sekten verdeeld.
14. Nadat ik de ruimte, waar zich de steen bevond, verlaten had, zag ik
met verwondering, dat de kerk door een krans van kleine kapellen
omgeven was, waarheen zij, die het bij dien steen niet eens konden
worden, zich verspreidden; en ieder van hen werd door een groot aantal
aanhangers gevolgd; aan wie hij voorschriften gaf, op welke wijze en
waarin zij zich van de anderen moesten onderscheiden. De een gaf het
water en het vuur als zijn merkteeken aan, een ander hield het voor
noodzakelijk het teeken des kruises steeds bij de hand te hebben en
daartoe een kruis in de handpalm of in den zak te dragen; een derde gaf
het voorschrift, dat men behalve het voornaamste beeld, waaraan allen
zich moesten spiegelen tot het bereiken eener grootere volmaaktheid,
nog zoo veel mogelijk andere kleinere bij zich dragen moest; een vierde
verklaarde het knielen gedurende het gebed voor farizeesche
huichelarij; een vijfde, dat de muziek, als te dartel, onder zijn
aanhangers niet geduld mocht worden; een zesde ried van niemand eenige
leering aan te nemen en zich met de innerlijke openbaring van den geest
te vergenoegen. In een woord, overal vond ik, bij het doorschrijden
dier kapellen, verschillende eenigszins eigenaardige voorschriften in
zwang.
Een is onder deze de schoonste.
15. Een van deze kapellen was de grootste en schoonste, schitterend van
goud en edelgesteenten [90]; daar binnen werd de klank van vroolijke
muziek gehoord. Men leidde mij dien kant uit en noodigde mij
nadrukkelijk uit, er eens rond te zien, omdat hier een veel schoonere
godsdienstoefening gehouden werd, dan ergens elders. En zie, de wanden
waren met allerlei figuren rijk beschilderd, die voorstelden, op welke
wijze de hemel kan bereikt worden. Hier waren menschen afgebeeld, die
ladders voor zich hadden gemaakt, deze tegen den hemel oprichtten en ze
beklommen. Anderen stapelden bergen en heuvels opeen om zoodoende naar
boven te kunnen komen, of vervaardigden zich vleugels en bevestigden
die aan hun lichaam; weer anderen vingen allerlei gevleugelde dieren,
knoopten eenige daarvan aan elkander, bonden zich zelf ook daar aan
vast en hoopten met hen opwaarts te kunnen vliegen, enz. Dan waren hier
ook priesters van verschillend voorkomen, die aan het volk de
afbeeldingen lieten zien, ze aanprezen en het daarbij in allerhande
ceremoniën onderwezen, waardoor het zich van de anderen moest
onderscheiden. Een van hen, bekleed met goud en purper, zat op een
hoogen troon en deelde onder zijn gehoorzame volgelingen, die deze
voorschriften getrouw nakwamen, aanzienlijke geschenken uit. En dit
leek mij een voortreffelijke inrichting te zijn; ook ging het er
vroolijker toe dan ergens elders. Doch toen ik zag, hoe de andere
sekten op hen aanstormden en hen heftig aanvielen, al hun instellingen
laakten en hen vervolgden, vatte ik achterdocht daartegen op. Vooral
toen ik zag, hoe schuchter men dit beantwoordde, hoe zwak men zich
verdedigde en liever zijn tegenstanders door hen te steenigen en te
verdrinken, te vuur en te zwaard vernietigde, terwijl men aan den
anderen kant de menschen met goud en beloften bedriegelijk tot zich
zocht te lokken. Ja, onder hen zelf ontdekte ik veel twist en
tweedracht, haat en nijd, ook hoe de een den ander uit zijn ambt
trachtte te verdringen en andere ongerechtigheden. Daarom ben ik van
daar gegaan om anderen te leeren kennen, die zich den naam van
vernieuwden [91] gaven.
Andere secten doen vergeefsche moeite zich met elkaar te
vereenigen.
16. Daar zag ik, hoe eenige personen uit twee of drie kapellen, die aan
elkaar grensden, met elkaar onderhandelden, hoe zij één zouden kunnen
worden [92]; intusschen kon men op geenerlei wijze tot een vergelijk
komen; ieder hield vast, aan wat hij zich in het hoofd had gezet, en
deed moeite ook den anderen zijn meening op te dringen. De
eenvoudigsten hielden zich aan de leer, die zij bij toeval op hun weg
tegengekomen waren; anderen, die schranderder waren, gingen de
verschillende kapellen binnen of verlieten die, naar dat het hun het
voordeeligst voorkwam, zoodat ik mij ten laatste over de jammerlijke
verwarring en wankelmoedigheid dezer lieve christenen zeer opwond [93].
De ware christenen [94]. De pelgrim leert hen voorshands nog
niet kennen.
17. Intusschen bevonden zich hier ook eenigen, die met deze
oneenigheden niets te doen wilden hebben; zij gingen hun weg zwijgend
en stil, in nadenken verzonken, richtten dikmaals hun blikken ten hemel
en gedroegen zich vriendelijk tegen allen; maar zij waren
onaanzienlijk, haveloos gekleed en uitgeput door dorst en vasten. De
anderen hadden slechts spot voor hen over, riepen hun scheldwoorden na,
floten hen uit, ja, lieten niet na hen te krabben en te plukharen,
maakten met hun vingers hoonende gebaren, lichtten hun zoo mogelijk een
been en wierpen hun vloekwoorden naar het hoofd. Zij verdroegen evenwel
alles en gingen huns weegs, als waren zij blind, doof en stom. Toen ik
hen achter een voorhangsel in het koor verdwijnen en weer te voorschijn
komen zag, wilde ik ook daar heen gaan en zien, wat zij daar deden.
Doch de tolk duwde mij terug en sprak: „Wat wenscht gij daar te doen?
Of wilt gij u ook zoo belachelijk aanstellen? Gij hebt zeker reden te
begeeren, dat men u bespot.” Zoo gaf ik dan mijn voornemen op. Maar,
ach, dat was verkeerd gezien: waarom liet ik mij door die rampzalige
Verblinding in de war brengen? Want daar heb ik mij het middelpunt van
hemel en aarde laten ontgaan en den weg gemist, die voert tot de
plaats, waar men met vreugde verzadigd wordt. Ik werd weder in het
geroezemoes van het labyrint des levens teruggevoerd, tot God mij redde
en op den rechten weg, dien ik hier kwijt raakte, weer terugleidde.
Wanneer en hoe dit geschiedde, zal ik later vertellen. Doch toenmaals
oordeelde ik anders en haastte mij, naar andere dingen te zien, daar
mijn ziel slechts naar uiterlijken vrede en wereldsch genot haakte.
Wat met den pelgrim na opname in dezen stand voorvalt.
18. Ik wil niet stilzwijgend voorbijgaan, wat mij nog verder in die
straat wedervoer. Vriend Overalbij had mij overreed in den stand der
geestelijken te treden; want het stond vast, dat ik hiertoe door het
lot was uitverkoren; en inderdaad ik moet erkennen, dat deze keuze met
mijn wenschen strookte, ofschoon ik geenszins met alle gewoonten van
dien stand ingenomen was. Zoo liet ik mij dan verleiden; ik nam pij met
kap aan, besteeg hier en daar tegelijk met de anderen een kansel, tot
men mij een eigen spreekgestoelte aanwees. Maar rondziende bemerkte ik
spoedig, dat de een mij den rug toekeerde, de ander mij met den nek
aanzag, een derde tegen anderen over mij knipoogde, een vierde mij met
de vuist dreigde, een vijfde mij bij den neus nam, tot ten laatste
eenigen op mij losstormden, mij van den kansel naar beneden stieten,
een ander in mijn plaats stelden en dreigden, dat zij nog ergere dingen
zouden doen. Hevig verschrikt vlood ik ijlings weg en sprak tot mijn
gidsen: „Kan er een armzaliger wereld bestaan? Het eene voor, het
andere na, loopt op niets uit!” „Zonder twijfel,” zeide de tolk,
„waarom neemt gij u niet beter in acht en jaagt de menschen zoo tegen u
in het harnas? Wie met de menschen wil verkeeren, moet zich weten aan
te passen en zich niet aanstellen als een dwaas, zooals gij altijd
doet.” „Ik weet nu werkelijk niet beter te doen dan alles maar zoo te
laten, als het is,” mompelde ik. „Neen, neen, dat niet!” troostte
Overalbij, „wij moeten niet wanhopen. Als gij hiertoe niet geschikt
zijt, zult gij het wel tot iets anders zijn. Kom maar mee, wij zullen
verder zien!” Hij greep mij bij de hand en leidde mij voort.
HOOFDSTUK XIX.
DE PELGRIM BESCHOUWT DEN STAND DER OVERHEDEN.
Het verschil van rang onder de overheidspersonen.
Wij kwamen nu in een andere straat, waarin ik tegen de huizen een
dichte rij van zetels geplaatst zag, hoogere en lagere. Wie daar in
zaten sprak men aan als: mijnheer de rechter, mijnheer de burgemeester,
mijnheer de schout, mijnheer de regent, mijnheer de burggraaf, mijnheer
de kanselier, mijnheer de stadhouder, mijne Heeren rechters,
geëerbiedigde koning, vorst en heer, enz. „Daar hebt gij nu,” zoo
lichtte de tolk mij in, „voor u de mannen, die recht spreken en in
rechtsgedingen vonnissen, de boozen straffen, de goeden beschermen en
de orde in de wereld handhaven.” „Dat is ontegenzeggelijk een schoone
zaak, die naar mijn meening voor de menschheid onmisbaar is,” zeide ik,
„maar hoe komen zij aan deze menschen?” „Sommigen krijgen door hun
geboorte toegang tot dien stand,” luidde het antwoord, „anderen worden
door deze laatsten of door de gemeenschap gekozen, wijl zij voor de
wijsten van allen en voor de ervarensten, de bedrevensten, op het
gebied van recht en gerechtigheid worden gehouden.” Ook dit scheen mij
toe, geh
Fields
| author | Jan Amos Comenius |
|---|---|
| language | Dutch |
| chars | 495630 |
| source_url | https://www.gutenberg.org/ebooks/79859 |